Sprawności językowe w procesie fizjologicznego starzenia się. Na przykładzie grupy kobiet w okresie wczesnej i późnej starości

Celem badań było ocenienie wybranych sprawności językowych kobiet w okresie wczesnej i późnej starości oraz sprawdzenie, czy w ich wypowiedziach można zaobserwować ewentualne różnice mogące wynikać z naturalnego procesu starzenia się organizmu, zwłaszcza struktur mózgowych. Badaniem objętych zostało 20 kobiet – 10 w wieku 60–64 lat (okres wczesnej starości) i 10 w wieku 75–86 lat (okres późnej starości), studentek Uniwersytetu III wieku w Biskupcu lub Uniwersytetu III wieku w Barczewie, z wykształceniem średnim i bez stwierdzonych schorzeń, mogących istotnie wpływać na ich codzienne funkcjonowanie. Procedura badawcza obejmowała wypełnienie kwestionariusza wywiadu, badanie fluencji słownej oraz 2-3 minutową wypowiedź narracyjną. Zaprojektowany przeze mnie kwestionariusz wywiadu służył m.in. pozyskaniu informacji na temat aktywności badanych w różnych płaszczyznach życia: fizycznej, umysłowej, społecznej. Dodatkowo, umieszczona w nim została Skala zadowolenia z życia SWLS (ang. Satisfaction with Life Scale, Diener i in. 1985) w polskiej adaptacji Konrada S. Jankowskiego (2015). Zebrane próbki mowy zostały poddane analizie w zakresie: fluencji semantycznej i fonemicznej, indeksu bogactwa leksykalnego (IBL), zróżnicowania wypowiedzi pod względem części mowy, liczby i typu wypowiedzeń w wypowiedziach badanych, średniej długości wypowiedzenia (ang. mean length of utterance: MLU) w liczbie form wyrazowych w wypowiedzeniu oraz płynności wypowiedzi (pauzy wypełnione i niewypełnione, tempo mowy, tempo artykulacji). Analiza danych kwestionariuszowych pozwoliła stwierdzić, że kobiety z grupy starszej były nieco bardziej aktywne fizycznie i umysłowo, młodsze zaś raportowały większe zadowolenie z życia. Młodsze kobiety wypadły korzystniej w badaniu fluencji słownej (więcej prawidłowych odpowiedzi), choć starsze kobiety robiły mniej błędów (przy jednoczesnej mniejszej liczbie odpowiedzi) i budowały więcej klasterów semantycznych w badaniu fluencji fonemicznej. Wartość wskaźnika IBL okazała się jednakowa dla obu grup badanych. W porównaniu udziału poszczególnych części mowy w wypowiedziach badanych można było stwierdzić, że kobiety w okresie wczesnej starości użyły więcej partykuł, przyimków i zaimków niż ich starsze odpowiedniczki, a w wypadku przymiotników, przysłówków i wykrzykników przewagę uzyskały kobiety starsze. Średnia długość wypowiedzenia (MLU) w liczbie form wyrazowych w wypowiedzeniu była wyższa u kobiet w okresie wczesnej starości niż u kobiet w okresie późnej starości. Poza tym, kobiety w okresie późnej starości budowały więcej wypowiedzeń złożonych, ale zawierających mniej wypowiedzeń składowych niż kobiety w okresie wczesnej starości. Tworzyły też więcej zdań łączonych spójnikami podrzędnymi, a młodsze – współrzędnymi. Jeśli chodzi o płynność mowy, wypowiedzi osób w okresie późnej starości charakteryzowało niższe tempo mowy i artykulacji. Wypowiedzi kobiet z grupy starszej zawierały mniej pauz – zarówno wypełnionych, jak i niewypełnionych.