Dekonstrukcja mitów japońskiego społeczeństwa ponowoczesnego w twórczości Shōno Yoriko z lat 90. XX w.

Rozprawa doktorska Dekonstrukcja mitów japońskiego społeczeństwa ponowoczesnego w twórczości Shōno Yoriko z lat 90. XX w. poświęcona jest analizie prozy jednej z najważniejszych, choć dotąd nieobecnych w polskim przekładzie, japońskich pisarek współczesnych – Shōno Yoriko (ur. 1956). Przedmiotem badań są przede wszystkim jej opowiadania i powieści z lat 90., czyli okresu najbardziej intensywnej aktywności twórczej, który przyniósł autorce prestiżowe nagrody literackie i uczynił jej pisarstwo przedmiotem szerokiej debaty krytycznoliterackiej. Praca została podzielona na cztery rozdziały, poprzedzone wprowadzeniem i zakończone podsumowaniem. Wprowadzenie pełni funkcję zarówno merytorycznego, jak i metodologicznego wstępu do dalszych części rozprawy. Główną metodologiczną podstawę stanowią badania kulturowe, umożliwiające interpretację twórczości pisarki jako tekstów kultury, analizowanych z uwzględnieniem kontekstu społecznego i kulturowego współczesnej Japonii. Pierwszy rozdział przedstawia zarys przemian historyczno-kulturowych w powojennym społeczeństwie japońskim, charakterystykę krytyki filozoficzno-kulturowej lat 80. i 90. XX wieku oraz rozwój literatury japońskiej końca stulecia, ze szczególnym uwzględnieniem twórczości kobiet. Kolejne rozdziały stanowią literacką analizę utworów Shōno Yoriko, koncentrującą się na wybranych problemach społecznych i powracających motywach, których interpretacja opiera się na teoriach z zakresu filozofii, kulturoznawstwa i literaturoznawstwa. Rozdział drugi poświęcony jest opowiadaniu „Podróż w czasie z kombinatem” (Taimu surippu konbināto), w którym analizie poddano niejednoznaczne zachowanie głównej bohaterki, Sawano, będącej przykładem postawy ponowoczesnego człowieka. Istotnym tropem interpretacyjnym są tu również odniesienia do dwóch okresów historycznych – Shōwa (1926– 1989) oraz Heisei (1989–2019) – których wydarzenia rzutują na kształt życia jednostki we współczesnej Japonii. Trzeci rozdział skupia się na analizie opowiadania „Nic nie robię” (Nani mo shite nai) i powieści „Nawet nie miałam gdzie mieszkać” (Ibasho mo nakatta) w kontekście mitu kolektywu oraz napięć między jednostką a grupą. W jednym z podrozdziałów omówione zostało również zjawisko hikikomori (społeczna izolacja), stanowiące ważny problem społeczny współczesnej Japonii. Czwarty rozdział analizuje mity społeczne i religijne na podstawie opowiadania „Dwusetna rocznica śmierci” (Nihyakkaiki) i dwóch powieści „Restless dream” (Resutoresu dorīmu) i „Rozwój mojej matki” (Haha no hattatsu). Pierwsze dwa utwory ukazują sposoby procesu demitologizacji lokalnej rzeczywistości i znaczenia świąt religijnych oraz próbę stworzenia przez pisarkę alternatywnej rzeczywistości – wolnej od władzy patriarchatu i męskiej dominacji. Ostatni koncentruje się na analizie dekonstrukcji języka japońskiego i stereotypu roli matki w społeczeństwie. Zakończenie stanowi syntetyczne podsumowanie przeprowadzonych analiz. Omówienie wybranych utworów prozatorskich Shōno Yoriko prowadzi do wniosku, że jej twórczość nie powinna być interpretowana wyłącznie w kategoriach autonomicznej literatury, lecz jako forma dyskursu kulturowego – głęboko wpisanego w realia historyczne, społeczne i kulturowe współczesnej Japonii. Obecne w jej tekstach motywy i problemy ukazują złożoność przemian społecznych oraz napięć towarzyszących jednostce funkcjonującej w rzeczywistości zdominowanej przez kulturę masową. Lektura utworów Shōno pozwala również dostrzec jej konsekwentne zaangażowanie w obronę literatury pięknej, rozumianej jako przestrzeń refleksji, krytyki i artystycznego oporu. Podejmowanie przez autorkę tematów trudnych, często uwikłanych w relacje władzy, pozwala postrzegać jej pisarstwo jako przykład tzw. „literatury mniejszej” – twórczości stawiającej opór dominującym narracjom kulturowym i społecznym.

The doctoral dissertation The Deconstruction of Myths of Postmodern Japanese Society in the Works of Shōno Yoriko from the 1990s is devoted to the analysis of prose by one of the most important, though as yet untranslated into Polish, contemporary Japanese writers – Shōno Yoriko (b. 1956). The research focuses primarily on her short stories and novels from the 1990s – the period of her most intensive creative activity, which brought her the most prestigious literary awards and became the subject of extensive critical debate. The dissertation is divided into four chapters, preceded by an introduction and followed by a conclusion. The introduction serves both as a substantive and methodological foundation for the subsequent parts of the study. The primary methodological framework is cultural studies, which allows for interpreting the writer’s works as cultural texts analyzed within the social and cultural context of contemporary Japan. The first chapter outlines the historical and cultural transformations in postwar Japanese society, the characteristics of philosophical and cultural criticism of the 1980s and 1990s, and the development of Japanese literature at the end of the century, with particular emphasis on women’s writing. The subsequent chapters provide literary analyses of Shōno Yoriko’s works, focusing on selected social issues and recurring tropes, interpreted through the lenses of philosophy, cultural studies, and literary theory. The second chapter is devoted to the short story Time-Slip Kombinat (Taimu surippu konbināto), in which the ambiguous behavior of the protagonist, Sawano, is examined as an example of the postmodern human condition. A key interpretive thread also includes references to two historical eras – Shōwa (1926–1989) and Heisei (1989–2019) – whose events shape the life of the individual in contemporary Japan. The third chapter focuses on the short story Doing Nothing (Nanimo shite nai) and the novel I Didn’t Even Have a Place to Stay (Ibasho mo nakatta) in the context of the myth of the collective and the tensions between the individual and the group. One subsection also discusses the phenomenon of hikikomori (social withdrawal), which represents an important social issue in contemporary Japan. The fourth chapter analyzes social and religious myths based on the short story 200th Anniversary of the Dead (Nihyakkaiki) and two novels – Restless Dream (Resutoresu dorīmu) and The Growth of my Mother (Haha no hattatsu). The first two works demonstrate the processes of demythologizing local realities and religious festivals, as well as the author’s attempt to create an alternative reality free from patriarchal power and male dominance. The last novel centers on Shōno’s deconstruction of the Japanese language and the stereotypical role of the mother in society. The conclusion provides a synthetic summary of the conducted analyses. The discussion of Shōno Yoriko’s selected prose works leads to the conclusion that her writing should not be perceived solely as autonomous literary creations, but rather as a form of cultural discourse rooted in the historical, social, and cultural realities of contemporary Japan. The issues and tropes present in her works reveal the complexity of social transformations and the tensions experienced by the individual in a reality dominated by mass culture. A reading of Shōno’s works also highlights her consistent commitment to defending literature as a space for reflection, critique, and artistic resistance. By addressing difficult topics often entangled in power relations, she can be recognized as a representative of so-called “minor literature” – works resisting dominant cultural and social narratives.