Doświadczenia edukacyjne studentek w wieku średniej dorosłości

W kilku ostatnich dziesięcioleciach dało się zauważyć wiele przemian: społecznych, kulturowych, gospodarczych czy politycznych. W Polsce – z racji uwarunkowań historycznych – przemiany te zachodzą z niespotykaną wcześniej szybkością. W czasach PRL większość młodych osób wybierała drogę kształcenia zawodowego jako tę, która mogła w przyszłości doprowadzić do względnie stałego zatrudnienia i bezpieczeństwa finansowego. Zmieniające się realia przyczyniły się jednak do większego egalitaryzmu szkoły wyższej – powstało bardzo dużo szkół niepaństwowych (w tym momencie na rynku polskim funkcjonuje ok. 330 tego typu placówek), a dyplom szkoły wyższej przestaje być poszukiwanym kredencjałem. Doszło więc do ciekawej sytuacji: z jednej strony dyplom się zdewaluował, z drugiej – jest on punktem wyjścia do uzyskiwania dalszych dyplomów (np. drugiego kierunku), zaświadczeń, certyfikatów, potwierdzeń… Można jednak zaobserwować zjawisko wzrostu (na niespotykaną wcześniej skalę) liczby studentów rozpoczynających studia w okresie średniej dorosłości. Osoby te funkcjonują już na rynku zawodowym, często mają rodziny, a mimo to podejmują dalszą edukację, wymagającą wielu nakładów (przede wszystkim finansowych, ale i czasowych). Dość specyficzną grupę stanowią kobiety, które – jak wynika z teorii i badań psychologicznych – z racji płci są bardziej narażone na naciski społeczne i częściej doświadczają problemów w okresie średniej dorosłości (napięcie w roli, konflikt ról). W niniejszej dysertacji poruszam więc temat aktywności edukacyjnej dojrzałych studentek wyższych szkół niepaństwowych; sądzę, że zagadnienie to jest bardzo aktualne i trzeba o nim mówić, a badań je eksplorujących pojawiło się zbyt mało. Nadrzędny cel działań edukacyjnych to wspomaganie rozwoju i rozwijanie potencjału każdego człowieka bez względu na płeć, pochodzenie, ale też wiek (Delors i in. 1996), dlatego uważam, że należy zwrócić szczególną uwagę na problemy osób rozpoczynających edukację wyższą w średniej dorosłości. Przedmiotem podjętych badań jest więc biografia edukacyjna dojrzałych studentek decydujących się na kształcenie w niepaństwowej szkole wyższej, umieszczona w kontekście uwarunkowań społeczno-kulturowych, ekonomicznych i podmiotowych. Jako główny cel badań przyjęłam uzyskanie odpowiedzi na pytanie o to, jaka jest biografia edukacyjna badanych i jakie czynniki ją warunkowały. Interesowało mnie też odnalezienie odpowiedzi na szereg innych pytań: Jaki był przebieg dotychczasowej drogi edukacyjnej badanych (aktywności formalne, pozaformalne, nieformalne)? Co wpłynęło na niepodejmowanie dalszej edukacji po ukończeniu szkoły średniej? Jakie czynniki zostały wzięte pod uwagę w procesie podejmowania decyzji o rozpoczęciu studiów? W jaki sposób badane łączą role studentki, córki, pracownicy, partnerki/żony, a czasem matki? I wreszcie: jakie dalsze aspiracje mają respondentki? Tak postawione pytania zdeterminowały wybór metodologii badań. Badania prowadzono z zastosowaniem biograficznego wywiadu narracyjnego, sytuowanego w nurcie metodologii jakościowej. Dzięki zabiegowi możliwe było odtworzenie biografii w całej jej złożoności, uchwycenie różnych wątków i odkrycie znaczeń, które kobiety nadają wydarzeniom ze swojego życia. W pierwszym rozdziale pracy przedstawiłam ewolucję koncepcji kształcenia ustawicznego w Polsce i na świecie, jak również czynniki wpływające na partycypację ludzi dorosłych w edukacji. Podjęłam także próbę dookreślenia pojęć student nietradycyjny i mature student. Omówiłam początki i rozwój niepaństwowego szkolnictwa wyższego. W rozdziale drugim przedstawiłam wybór teorii psychologicznych dotyczących rozwoju człowieka oraz scharakteryzowałam okres średniej dorosłości, postrzeganej przez pryzmat trzech wymiarów: Somy, Psyche i Polis. Z uwagi na złożoność zagadnienia pozwoliłam sobie też przytoczyć najważniejsze założenia psychologii biegu życia. W rozdziale trzecim naszkicowałam wizerunek Polki wyłaniający się z dzisiejszej rzeczywistości i przedstawiłam powody, dla których podjęłam się badań biograficznych. W czwartym rozdziale sformułowałam problemy badawcze: główny i szczegółowe. Podałam cele badań, a także omówiłam metodę prowadzenia badań. Przedstawiałam schemat badań oraz strategie zbierania i analizy danych. Trzy kolejne rozdziały zawierają wyniki analizy materiału badawczego. W rozdziale piątym skupiłam się na biografii narratorek przed podjęciem studiów. Dokonałam analizy wszystkich obszarów edukacji: formalnego, pozaformalnego i nieformalnego. W rozdziale szóstym omówiłam czynniki, które rzutowały na podjęcie edukacji w okresie średniej dorosłości. Dokonałam rekonstrukcji obrazu badanych w sytuacji uczenia się w szkole wyższej i przyjrzałam się im przez pryzmat pełnionych ról. Rozdział siódmy dotyczy przede wszystkim aspiracji (edukacyjnych, życiowych) autorek narracji – ze szczególnym uwzględnieniem tych planów i ambicji, które pojawiły się w wyniku studiowania. Zakończenie zawiera skrótową prezentację wyników badania w kontekście postawionych problemów badawczych. W tej części podjęłam też próbę określenia ogólnych wytycznych (wynikających z narracji badanych), które mogłyby wpłynąć na lepsze funkcjonowanie badanych w instytucji kształcenia ustawicznego.