Samorząd terytorialny w Polsce i Czechach – analiza porównawcza

Praca poświęcona jest analizie porównawczej systemów samorządu terytorialnego w Polsce i Republice Czeskiej. Jej celem było określenie stopnia decentralizacji administracyjnej i finansowej obu państw, identyfikacja podobieństw i różnic w organizacji jednostek samorządu terytorialnego oraz wskazanie najważniejszych wyzwań stojących przed tymi systemami. Badanie przeprowadzono z wykorzystaniem metody analizy porównawczej. W pracy wykorzystano literaturę naukową, akty prawne, raporty organizacji międzynarodowych oraz dane statystyczne pochodzące m.in. z OECD, Eurostatu, GUS i Českého statistického úřadu. Analizę uzupełniono o wskaźnik Local Autonomy Index (LAI), służący do oceny poziomu autonomii samorządu lokalnego. Przeprowadzone badania wykazały, że oba państwa należą do grupy krajów o stosunkowo wysokim poziomie decentralizacji, jednak polski model samorządowy cechuje się większą autonomią administracyjną i finansową. Polska posiada trójstopniowy system samorządu obejmujący gminy, powiaty i województwa, natomiast Czechy funkcjonują w modelu dwustopniowym opartym na gminach i krajach. Istotną cechą czeskiego systemu jest bardzo duże rozdrobnienie gmin oraz większa zależność finansowa samorządów od administracji centralnej. W pracy zidentyfikowano także najważniejsze wyzwania obu systemów. W Polsce dotyczą one przede wszystkim przyszłości szczebla powiatowego, współpracy międzygminnej oraz zarządzania obszarami metropolitalnymi. W Czechach główne problemy związane są z rozdrobnieniem gmin i ograniczoną samodzielnością finansową jednostek samorządu terytorialnego. Wyniki analizy wskazują, że mimo podobnych uwarunkowań historycznych oba państwa wykształciły odmienne modele organizacji samorządu, posiadające własne zalety i ograniczenia.

The thesis presents a comparative analysis of the local self-government systems in Poland and the Czech Republic. Its main objective was to assess the level of administrative and fiscal decentralisation in both countries, identify similarities and differences in the organisation of local self-government units, and indicate the key challenges faced by these systems. The study was conducted using the comparative analysis method. It is based on academic literature, legal acts, reports published by international organisations, and statistical data obtained from, among others, the OECD, Eurostat, Statistics Poland (GUS), and the Czech Statistical Office (Český statistický úřad). The analysis was complemented by the Local Autonomy Index (LAI), which was used to assess the level of local government autonomy. The findings indicate that both countries belong to the group of relatively highly decentralised states. However, the Polish territorial self-government system demonstrates a higher degree of administrative and fiscal autonomy. Poland operates a three-tier territorial self-government structure consisting of municipalities (gminy), counties (powiaty), and regions (voivodeships), whereas the Czech Republic follows a two-tier model based on municipalities and regions (kraje). A distinctive feature of the Czech system is the very high degree of municipal fragmentation and the greater financial dependence of local governments on the central government. The study also identifies the main challenges affecting both systems. In Poland, these primarily concern the future of the county level of self-government, inter-municipal cooperation, and the governance of metropolitan areas. In the Czech Republic, the principal challenges are the excessive fragmentation of municipalities and the limited financial autonomy of local self-government units. The results demonstrate that, despite similar historical backgrounds, the two countries have developed different models of territorial self-government, each characterised by its own strengths and limitations.