Piastowskie fundacje klasztorów żeńskich, ich znaczenie i rola w Polsce X-XIII wieku. Recepcja obcych wzorców czy tworzenie oryginalnego modelu?

Rozprawa doktorska dotyczy roli i znaczenia żeńskich fundacji monastycznych tworzonych przez Piastów. W oparciu o materiał porównawczy prezentuje zmieniający się stosunek dynastii do idei klasztoru żeńskiego i jego miejsca w przestrzeni sakralnej i ideowej ich władztwa. Praca obejmuje okres między X a XIII w., jednak główna część analizy skupiona jest na wieku XIII. Choć bowiem znany i sprawdzony w krajach zachodniej Europy model żeńskiego klasztoru dynastycznego, na którego czele stała przedstawicielka rodziny fundatora, święcił na przełomie X i XI w. triumf w ottońskiej Rzeszy i już w XI w. zaczął być z sukcesem implantowany na terytorium nowych władztw chrześcijańskich Europy Środkowej – pierwsi polscy władcy zdają się nie wykazywać większego zainteresowania monastycyzmem kobiecym. Sytuacja nie zmienia się w okresie tzw. drugiej monarchii piastowskiej – dwie Piastówny, które złożyły śluby zakonne, służyły Bogu nie w rodzimych klasztorach dynastycznych, gdzie mogłyby w sposób szczególny wspierać modlitwą swych bliskich, ale we wspólnotach niemieckich. Zaskakujący wydaje się fakt, że większą aktywność wykazują na tym polu przedstawiciele możnowładztwa, którzy w XII w. wyprzedzają monarchów, tworząc pierwsze premonstrateńskie wspólnoty rodowe przeznaczone dla kobiet, w których niejednokrotnie znajdują też schronienie przedstawicielki ich rodzin. Sytuacja zmienia się diametralnie u progu XIII w., wraz z objęciem władzy na Śląsku przez Henryka Brodatego i utworzeniem przezeń pierwszego dynastycznego klasztoru żeńskiego w Trzebnicy. Opactwo cysterek stanowiło fundację inauguracyjną jego władzy, nekropolię rodową, miejsce, w którym żyło i kształciło się wiele Piastówien, a na czele wspólnoty zasiadała opatka-przedstawicielka rodu. Ośrodek ten stał się wzorem dla kolejnych założeń monastycznych przeznaczonych dla kobiet. W kolejnych latach obserwujemy tworzenie nowych klasztorów, zajmujących ważne miejsce w geografii sakralnej Piastów w Wielkopolsce, Małopolsce i na Śląsku, a także wielu mniejszych założeń, powoływanych do życia przez dynastów. Wśród najważniejszych – obok założeń cysterskich (Ołobok, Owińska) – znalazły się klasztory klariańskie (Zawichost, Wrocław, Skała, Stary Sącz, Gniezno). Analiza początków tych fundacji pozwala pokazać orygialny model tworzący się wówczas na ziemiach polskich – z jednej strony dynastia wychodzi naprzeciw współczesnym trendom i nurtom pobożności, ale z drugiej sięga po tradycyjny wzorzec żeńskiego klasztoru rodowego, wspierającego dynastię, której przestawicielka stała na jego czele. Dzięki dołączaniu do konwentów Piastówien z różnych dzielnic ośrodki te stały się też szczególnymi miejscami współpracy i zacieśniania więzów w obrębie rodziny. Ukształtowanie się tego modelu jest w dużej mierze efektem nowej sytuacji i wyzwań, przed jakimi stanęli Piastowie w dobie pogłębionego rozbicia XIII w. Jak atrakcyjny się on okazał dowodzi dbałość o rodowe fundacje także u progu zjednoczenia i wiele lat później oraz obecność przedstawicielek dynastii w konwentach. Podstawę źródłową stanowią przede wszystkim źródła dyplomatyczne, ale także hagiograficzne. W pracy wykorzystano także ustalenia historyków sztuki oraz archeologów.

The PhD dissertation covers the period between 10th and 13th century, but the main part of the analysis is focused on the 13th century. Although the model of a female dynastic monastery – known and adopted in Western Europe – at the turn of the 10th and 11th centuries has an important place in the Ottonian Reich and in the 11th century it began to be successfully implanted in the new Christian monarchies of Central Europe, first Polish rulers do not seem to show much interest in the idea of family nunnery. The situation didn’t change during the period of the second Piast monarchy – two princesses who became nuns served God not in the Polish dynastic monasteries, where they could support their family by prayers and actions, but in the German convents. It seems surprising that – on the contrary – the nobles in the 12th century are establishing first Praemonstratensian communities for women, in which the female representatives of their families are often finding shelter. The situation changes radically at the beginning of the 13th century, in the first years of the rule of Henry the Bearded in Silesia. The turning point is the creation of his first dynastic nunnery in Trzebnica. The Cistercian abbey was the inaugural foundation of his rule, monastery, where many princesses of Piast family lived and studied, burial place for a family, a community managed by abbesses belonging to the dynasty. This nunnery has become a model for subsequent monastic foundations for women. In the following years, we observe the creation of new monasteries that has an important place in the sacred geography of the Piasts monarchies in Greater Poland, Lesser Poland and Silesia, as well as many smaller nunneries founded by rulers. Among the most important – next to the Cistercian cloisters (Ołobok, Owińska) – were Clarian convents (Zawichost, Wrocław, Skała, Stary Sącz, Gniezno). The beginnings of these nunneries are the subject of analysis in the dissertation. An analysis of the origins of these foundations lets us discover the original model shaped in the thirteenth century Poland - on the one hand, the rulers are exploiting the modern trends of piety, but on the other, they are reaching for the traditional model of the family nunnery, supporting dynasty and ruled by its member. Thanks to the presence of the princesses from various regions in the convents, the nunneries have also become special centres of cooperation and establishing closer ties within the family. The formation of the model is mostly the result of the new situation and challenges faced by the Piasts in the era of the divided monarchy of the 13th century. Constant support of the family foundations by the rulers in the years of unification and in the following years and decades and the presence of dynasty representatives in convents shows, how attractive this model turned out. The analysis is based primarily on the diplomatic sources, but also on hagiography. It refers also to art historians’ and archeologists’ research.