Polski ruch prozwierzęcy w dwudziestoleciu międzywojennym w świetle pisma 'Świat zwierzęcy'

Praca stanowi studium poświęcone historii, strukturze oraz profilowi ideowemu Polskiej Ligi Przyjaciół Zwierząt (PLPZ) w II Rzeczypospolitej. Celem rozprawy jest rekonstrukcja dziejów Ligi – od jej powstania w maju 1927 roku w wyniku rozłamu w warszawskim Towarzystwie Opieki nad Zwierzętami (TOZ), przez rozwój w realiach międzywojennych, po fuzję z TOZ-em w 1936 roku i utworzenie Zjednoczenia Towarzystw Opieki nad Zwierzętami R.P. – a także analiza jej dyskursu na łamach organu prasowego Świat Zwierzęcy w kontekście statusu zwierząt oraz wizji porządku społecznego. Praca dzieli się na dwie główne części. Pierwsza rekonstruuje tło historyczno-ideowe od początku XIX wieku, obejmując powstanie brytyjskiego modelu ochrony zwierząt, związki idei prozwierzęcych z prądami lewicowymi, a także pierwsze inicjatywy na ziemiach polskich pod zaborami oraz rozwój ruchu jarskiego powiązanego z teozofią i tołstoizmem. Druga część koncentruje się na samej Lidze w realiach II RP: omawia kontekst jej narodzin po przewrocie majowym, analizuje kluczowe obszary działalności, a także bada spór o ubój rytualny jako centralne zagadnienie lat 30. XX wieku. PLPZ była organizacją opartą na modelu działania stworzonym przez brytyjskie towarzystwa ochrony zwierząt, ale głęboko osadzoną w realiach rządów sanacyjnych. Jej aktywizm był postrzegany przez działaczy jako misja moralnego odrodzenia i budowy lepszego społeczeństwa w nowo powstałym państwie. Pełna lojalność Ligi wobec obozu rządzącego służyła bezpośredniej legitymizacji reżimu pomajowego.

This study examines the history, structure, and ideological profile of the Polish League for the Friends of Animals (PLPZ) during the Second Polish Republic. The dissertation aims to reconstruct the League’s history—from its inception in May 1927 following a split within the Warsaw Society for the Protection of Animals (TOZ), through its development in the interwar period, to its 1936 merger with TOZ and the subsequent formation of the Union of Animal Welfare Societies in the Republic of Poland—while also analyzing the discourse found in its official publication, ‘Świat Zwierzęcy’ (World of Animals), regarding the status of animals and visions of social order. The work is divided into two main parts. The first reconstructs the historical and ideological background dating back to the early 19th century, covering the emergence of the British model of animal protection, the links between pro-animal ideas and leftist currents, early initiatives in the partitioned Polish lands, and the growth of the vegetarian movement associated with theosophy and Tolstoyanism. The second part focuses on the League itself within the context of the Second Polish Republic: it discusses the circumstances of its founding following the May Coup, analyzes key areas of its activity, and examines the controversy surrounding ritual slaughter as a central issue of the 1930s. The PLPZ was an organization based on the operational model established by British animal protection societies, yet it was deeply rooted in the realities of the Sanacja regime. Its activists viewed their work as a mission of moral renewal and the construction of a better society within the newly established state. The League’s unwavering loyalty to the ruling camp served to directly legitimize the post-May Coup regime.