Atol, który pamięta. Archeologia żeglugi i katastrof morskich rejonu Bassas da India wraz z tłem historycznym, na wybranych przykładach.

Praca poświęcona jest archeologii żeglugi i katastrof morskich rejonu Bassas da India wraz z tłem historycznym. Atol ten, leżący na szlaku żeglugowym w Kanale Mozambickim, zawsze stanowił duże zagrożenie dla jednostek pływających ze względu na swoje specyficzne cechy: niski, trudny do zauważenia profil oraz znikanie pod powierzchnia morza podczas wysokiej wody. Autor omawia cechy fizyczne atolu, genezę jego powstania oraz obecna podległość państwową, która implikuje zastosowanie prawa właściwego miejscowo – ustawodawstwa Republiki Francuskiej. Praca przedstawia ponadto syntetyczne zestawienie prawa do wraków, ich wyposażenia i ładunku w różnych systemach prawnych, szczegółowo omawiając czynniki wskazujące prawo właściwe. Ochrona zabytków i podwodnego dziedzictwa kulturowego została przedstawiona zarówno w kontekście sytuacji prawnej stanowisk archeologicznych na Bassas da India, jak i w perspektywie światowej. Szeroko omówiona jest historyczna i współczesna kartografia tego rejonu, ze szczególnym uwzględnieniem obrazowania i umiejscowienia Bassas da India na poszczególnych mapach, poczynając od XVI wieku do współczesności. jako jednego z głównych czynników wpływających na bezpieczeństwo żeglugi. Przedstawiona została historia żeglugi w Kanale Mozambickim, mająca kluczową rolę w ustaleniu kontekstu znalezisk. Poddane analizie zostały także inne przyczyny, dla których Bassas da India od stuleci jest miejscem morskich katastrof. Autor przedstawia wyniki krytycznej kwerendy archiwalnej, mającej na celu ustalenie listy potwierdzonych katastrof morskich na Bassas da India. Omówione zostały oficjalne badania archeologiczne, jak i działalność „łowców skarbów” i skutki ich poczynań. Szczególnie doniosłe jest pozyskanie szkiców stanowisk na Bassas da India w stanie sprzed ich splądrowania. Przedstawiona jest obecna lokalizacja artefaktów, zarówno pochodzących z badań archeologicznych, jak i wywiezionych nielegalnie. Autor podkreśla potencjał Bassas da India jako perspektywicznego miejsca badań archeologicznych. Istnieją przesłanki by sądzić, że wody wewnętrznej laguny i zapewne zewnętrzne brzegi atolu kryją liczne artefakty z różnych okresów historycznych. Chociaż wydawać by się mogło, że warunki naturalne panujące na Bassas da India są skrajnie niekorzystne dla zachowania śladów materialnych tych katastrof, jednak przeczą temu liczne artefakty pozyskane w przeciągu ostatnich dziesięcioleci. Postulaty badawcze omawiają wszystkie aspekty perspektywicznych i kompleksowych prospekcji archeologicznych na Bassas da India.

The paper is devoted to the archaeology of shipping and maritime disasters of the Bassas da India area, with the historical background. This atoll, located in the shipping lane in the Mozambique Channel, has always posed a major threat to vessels due to its peculiar characteristics: a low, hard-to-see profile and disappearance under the sea surface during high water. The author discusses the physical characteristics of the atoll, the origins of its creation and its current state subjection, which implies the application of the law of local jurisdiction - the legislation of the French Republic. The work furthermore presents a synthetic overview of the right to wrecks, their equipment and their cargo in different legal systems, discussing in detail the factors indicating the applicable law. The protection of monuments and underwater cultural heritage is presented both in the context of the legal situation of archaeological sites on Bassas da India and in a global perspective. The historical and contemporary cartography of the area is discussed extensively, with a particular focus on the depiction and location of Bassas da India on individual maps from the 16th century to the present day. as one of the main factors affecting the safety of navigation. The history of navigation in the Mozambique Channel, which has a key role in establishing the context of the finds, is presented. Other reasons why Bassas da India has been the site of maritime disasters for centuries are also analysed. The author presents the results of a critical archival search to establish a list of confirmed maritime disasters on Bassas da India. Official archaeological research is discussed, as well as the activities of ‘treasure hunters’ and the consequences of their actions. Particularly momentous is the acquisition of sketches of the sites on Bassas da India as they stood before they were looted. The current location of artefacts, both from archaeological investigations and illegally retrived, is presented. The author highlights the potential of Bassas da India as a prospective archaeological site. There are indications that the waters of the inner lagoon and probably the outer shores of the atoll conceal numerous artefacts from different historical periods. Although it would seem that the natural conditions on Bassas da India are extremely unfavourable for the preservation of material traces of these catastrophes, this is contradicted by the numerous artefacts acquired over the past decades. The research postulates discuss all aspects of prospective and comprehensive archaeological prospecting at Bassas da India.