Skąd się wzięły Biesy? Rozprawa o nihilizmie, rewolucji i rosyjskiej inteligencji w powieści Fiodora Dostojewskiego

Rozprawa stanowi próbę filozoficznego uchwycenia struktur sensu składających się na Biesy – jedną z najbardziej złożonych i wieloznacznych powieści nie tylko w dorobku Fiodora Dostojewskiego, ale i w całej literaturze europejskiej. Skala poruszonych przez Dostojewskiego na kartach powieści zagadnień, problematów czy aluzji historycznych jest na tyle szeroka, że umożliwiła odniesienie się do szeregu rozległych zjawisk kulturowych, historycznych oraz filozoficznych, takich jak: dziedzictwo romantyzmu w rosyjskiej kulturze, spór o zbędnych ludzi; pojawienie się raznoczyńców, spuścizna pokolenia liberałów, przemiany w obozie inteligencji rosyjskiej, zagadnienie rewolucji, ruch narodników, nihilizm w rozumieniu rosyjskim oraz nihilizm w rozumieniu europejskim, prawa dziejowej konieczności oraz ideowa walka o rosyjski lud. Powieść obejmuje przynajmniej trzy, omówione w ramach rozprawy, komplementarne porządki: (i) porządek historyczny – osadzony w realiach drugiej połowy XIX wieku, skupiony przede wszystkim na pokazaniu pewnej ewolucji inteligencji rosyjskiej; (ii) porządek ideowy czy też filozoficzny – wzięcie przez Dostojewskiego na warsztat zagadnienia nihilizmu, wszechwładzy rozumu, wypaczeń nowoczesnej wolności, utylitaryzmu czy wreszcie systemów socjalistycznych; oraz (iii) porządek egzystencjalny – pokazanie wpływu rzeczonych idei i konceptów na życie jednostek, egzystencjalne skutki ateizmu i samowoli, uchwycenie nowoczesnych idei nie w statycznych traktatach, a dynamicznej praktyce.

The dissertation constitutes an attempt to philosophically capture the structures of meaning underlying Demons (The Possessed) - one of the most complex and multifaceted novels not only in Fyodor Dostoevsky’s oeuvre, but in the entirety of European literature. The range of issues, problems, and historical allusions addressed by Dostoevsky in the novel is so broad that it allows for engagement with numerous cultural, historical, and philosophical phenomena, such as: the legacy of Romanticism in Russian culture; the debate on the “superfluous man”; the emergence of the raznochintsy; the legacy of the liberal generation; transformations within the Russian intelligentsia; the question of revolution; the populist (narodnik) movement; nihilism in both its Russian and European understandings; the laws of historical necessity; and the ideological struggle over the Russian people. The novel encompasses at least three complementary orders, all of which are analyzed in the dissertation: (i) the historical order - rooted in the realities of the second half of the nineteenth century, primarily focused on tracing the evolution of the Russian intelligentsia; (ii) the ideological or philosophical order - Dostoevsky’s treatment of the problem of nihilism, the supremacy of reason, distortions of modern freedom, utilitarianism, and socialist systems; and (iii) the existential order - depicting the impact of these ideas and concepts on individual lives, the existential consequences of atheism and arbitrariness, and the grasp of modern ideas not in static treatises but in dynamic practice.