Lem, Gławlit i polska cenzura

Artykuł realizuje postulat, aby w badaniach nad działaniami cenzury w Polsce w okresie komunizmu uwzględnić dokumenty z archiwów rosyjskich. W artykule zrealizowany został jeden z możliwych wariantów takiego działania: opis przypadków cenzurowania polskiego piśmiennictwa w ZSRR w tłumaczeniach na język rosyjski. Centralne zagadnienie badawcze artykułu jest zogniskowane wokół pytania o wpływ, jaki mógł mieć zdecydowanie negatywny stosunek cenzury radzieckiej na późniejsze działania cenzury w Polsce wobec tekstów tego samego autora wydawanych w języku polskim. Wybranym do analizy przypadkiem jest twórczość bardzo popularnego w ZSRR Stanisława Lema, którego wymienia się w sporządzonym w 1966 r. w Rosji partyjnym donosie jako twórcę i kodyfikatora nurtu „pesymistycznej” fantastyki naukowej. Jak stwierdzono w artykule, po owej negatywnej ocenie twórczość Lema podlegała w Rosji ostrym restrykcjom, a w wydaniach kolejych tekstów dokonano głębokich zmian o charakterze cenzuralnym. Okazuje się natomiast, że w Polsce w tym samym czasie podobna sytuacja nie miała miejsca, a dzieła Lema ukazywały się drukiem bez większych przeszkód. Do wniosku takiego prowadzi analiza dokumentów wytworzonych przez polską cenzurę. Na tej podstawie autorka formułuje wniosek, że nie było szybkiego przepływu informacji ani zaleceń pomiędzy cenzurą radziecką a polską, pomimo nieformalnej nadrzędności partyjnych struktur radzieckich. W artykule wzmiankuje się ponadto stan badań nad sowieckim systemem cenzury, opisuje fenomen popularności utworów Lema w Związku Radzieckim, a także przywołuje rzeczony dokument w obszernych fragmentach, w tłumaczeniu na język polski.

The article addresses the demand to incorporate documents from Russian archives in the research on censorship activities in Poland during the communist period. It presents one possible approach to this issue which is an analysis of the censorship of Polish literature in the USSR, specifically in its Russian translations. The main research question of the article focuses on the potential impact of the Soviet censorship’s overtly negative stance on the later actions of Polish censorship towards texts by the same author published in Polish. The case study chosen for analysis is the work of Stanisław Lem, a Polish author highly popular in the Soviet Union, who, according to a 1966 party denunciation report produced in the Soviet Union, is recognized as the creator and codifier of the “pessimistic” science fiction genre. The article argues that after this negative assessment had been formulated, Lem’s works faced severe restrictions in the USSR, and subsequent editions of his texts under- went significant alterations of censorship nature. In contrast, in Poland, during the same period, a similar situation did not take place, and Lem’s works were published without let or hindrance. This conclusion is drawn from the analysis of documents produced by Polish censorship, based on which the author concludes that there was little exchange of information or instructions between Soviet and Polish censors, despite the informal supremacy of Soviet party structures. The article also briefly discusses the state of research on the Soviet censorship system, examines the phenomenon of the popularity of Lem’s works in the USSR, and presents extensive excerpts from the document mentioned above, translated into Polish.