„Sprawca-wróg” - o depersonifikacji jednostki i jej konsekwencjach w świetle koncepcji Feindstrafrecht Günthera Jakobsa

Koncepcja prawa karnego wroga (niem. Feindstrafrecht), przedstawiona przez niemieckiego prawnika Günthera Jakobsa w 1985 roku, stanowi niewątpliwie kontrowersyjną propozycję dla współczesnej teorii prawa karnego. Punktem wyjścia dla jej sformułowania jest założenie, że podstawowym obowiązkiem państwa prawa jest ochrona porządku normatywnego, a nie dóbr prawnych jako takich. To właśnie ochrona dóbr prawnych doprowadziła bowiem, zdaniem Jakobsa, do kryminalizacji zachowań na przedpolu naruszenia dóbr i przesunięcia akcentu na prewencyjne działania państwa. Na tej podstawie Jakobs wprowadza rozróżnienie pomiędzy prawem karnym obywatelskim (niem. Bürgerstrafrecht), adresowanym do jednostek zdolnych do respektowania porządku normatywnego, a prawem karnym wroga — stosowanym wobec osób, które swoją postawą i działaniami trwale odrzucają fundamenty systemu prawnego, stawiając się niejako poza nim.

Celem niniejszej pracy jest analiza koncepcji prawa karnego wroga, która pozostaje w niewielkim stopniu obecna w literaturze polskojęzycznej. Praca koncentruje się na porównawczej charakterystyce modeli Bürgerstrafrecht i Feindstrafrecht, ze szczególnym uwzględnieniem „sprawcy–wroga” — pojęcia nieprecyzyjnego i opisanego przez Jakobsa w sposób dość fragmentaryczny oraz podejmuje próbę jego rekonstrukcji na podstawie tekstów Jakobsa uzupełnionych o ich późniejsze interpretacje w literaturze niemiecko-, hiszpańsko- i anglojęzycznej. W dalszej części pracy omówiono przykłady implementacji rozwiązań zbliżonych do Feindstrafrecht w różnych porządkach prawnych — m.in. w Niemczech, Kolumbii oraz Stanach Zjednoczonych, w szczególności w obszarze walki z terroryzmem i przestępczością zorganizowaną. Przedstawiona zostaje także krytyka założeń Jakobsa w literaturze — zarówno na gruncie prawa karnego materialnego, jak i procesowego oraz konstytucyjnego. W zakończeniu podjęto refleksję nad aktualnością Feindstrafrecht w kontekście zjawiska populizmu penalnego oraz instrumentalizacji dyskursu bezpieczeństwa jako narzędzia legitymizującego ograniczanie gwarancji demokratycznego państwa prawa.

The concept of Feindstrafrecht (criminal law of the enemy), introduced by the German jurist Günther Jakobs in 1985, undoubtedly represents a controversial proposition within contemporary criminal law theory. Its formulation is based on the assumption that the primary duty of the rule-of-law state is the protection of the normative order, rather than the legal interests as such. According to Jakobs, it is precisely the emphasis on protecting legal interests that has led to the criminalization of conduct on the periphery of actual harm and to a shift toward preventive state action. On this basis, Jakobs introduces a distinction between Bürgerstrafrecht (citizen criminal law), which is addressed to individuals capable of respecting the normative order, and Feindstrafrecht, which is applied to those who, through their conduct and disposition, fundamentally reject the foundations of the legal system, thereby placing themselves, in a sense, outside of it.

The aim of this thesis is to analyze the concept of Feindstrafrecht, which remains only marginally present in Polish-language legal literature. The study focuses on a comparative analysis of the Bürgerstrafrecht and Feindstrafrecht models, with particular attention to the figure of the 'perpetrator-enemy' — an imprecise concept described by Jakobs in a rather fragmentary manner. The thesis attempts to reconstruct this concept based on Jakobs' original texts, complemented by later interpretations in German-, Spanish-, and English-language literature. The subsequent sections examine examples of the implementation of measures resembling Feindstrafrecht in various legal systems — including Germany, Colombia, and the United States — particularly in the context of counter-terrorism and the fight against organized crime. The study also presents a critical review of Jakobs' assumptions as discussed in the literature, both in the realm of material criminal law and from the perspectives of criminal procedure and constitutional law. The conclusion reflects on the relevance of Feindstrafrecht in the context of penal populism and the instrumentalization of security discourse as a means of legitimizing the erosion of democratic rule-of-law guarantees.