Czynniki chroniące przed negatywnymi skutkami wieczorności:znaczenie wybranych różnic indywidualnych, uważności oraz otrzymywanego wsparcia społecznego

Ludzie różnią się pod względem preferowanej pory wstawania i zasypiania oraz podejmowania codziennych aktywności. Do opisu tych różnic używa się pojęcia chronotypu, określanego również mianem poranności-wieczorności, gdy analizowany jest jako zmienna ciągła. Osoby wieczorne budzą się i zasypiają później niż osoby poranne. Często jednak, ze względu na poranną orientację tak zwanego ‘zegara społecznego’ (odnoszącego się między innymi do godzin rozpoczynania szkoły i pracy), osoby wieczorne zmuszone są do aktywności poza ich naturalną ‘strefą czasową’ optymalnego funkcjonowania. To może wiązać się z wieloma negatywnymi konsekwencjami, takimi jak nasilona depresyjność, wyższy poziom lęku, a także niższy dobrostan. Z tego powodu ważnym zadaniem, stojącym przed badaczami chronotypu, jest identyfikacja czynników, które mogą minimalizować wielkość owych negatywnych konsekwencji wieczorności. Właśnie to stało się zasadniczym celem badań opisanych w niniejszej pracy doktorskiej. Składa się ona z sześciu badań opisanych w sześciu artykułach naukowych. W oparciu o analizy literatury wytypowaliśmy grupę zmiennych, które ze względu na swój regulacyjny charakter oraz konsekwencje dla funkcjonowania afektywnego oraz poziomu dobrostanu posiadają potencjał do stanowienia czynników buforowych w zależnościach pomiędzy wieczornością a jakością funkcjonowania człowieka. W artykule pierwszym pokazujemy, że wyższa sumienność oraz stabilność (czynnik osobowości wyższego rzędu, tzw. metacecha) i niższa neurotyczność mogą znacząco osłabiać siłę związku pomiędzy wieczornością a depresyjnością. W artykule drugim demonstrujemy, że u osób z wyższą sumiennością i niższą neurotycznością, współzmienność sezonowych zmian (z zimy na lato) w zakresie chronotypu i objawów depresji była niższa. W artykule trzecim pokazujemy, że wyższy poziom uważności może osłabiać związek wieczorności z nasileniem objawów depresji i lęku, oraz że efekt ten pozostaje istotny przy kontroli metacechy stabilności. W artykule czwartym wskazujemy, że wyższy poziom religijności może zmniejszać siłę związku między wieczornością a objawami depresji, także wówczas, gdy w modelu kontrolowana jest metacecha stabilności. W artykule piątym pokazujemy, że wsparcie społeczne może częściowo pośredniczyć w kształtowaniu się dodatniego związku pomiędzy porannością a subiektywnym dobrostanem. W badaniu szóstym, rozszerzając poprzednie badanie o perspektywę podłużną, pokazaliśmy pośredniczącą rolę postrzeganego wsparcia społecznego dla związku pomiędzy porannością a zmianą w subiektywnym dobrostanie badanym w okresie sześciu miesięcy. Opisany tu cykl badań stanowi pierwszą systematyczną próbę empirycznej identyfikacji czynników, które mogą pozwolić na redukcję negatywnych skutków wieczorności.

People differ in their preferred times of waking up, falling asleep, and undertaking daily activities. The term chronotype, often referred to as morningness-eveningness preference when analyzed as a continuous variable, is used to describe these differences. Evening-oriented individuals go to bed and wake up later than morning-oriented individuals. However, due to the undeniably morning orientation of the social clock (relating to school and work schedule), evening-oriented individuals have to function outside their natural ‘time zone’. This can lead to a wide range of negative consequences, including higher depression symptoms and anxiety, lower well-being and happiness. For this reason, it is essential to identify factors that reduce the negative consequences of evening preferences. This objective became the main goal of the present project, which consists of six studies described in six articles. Based on the conducted literature review we identified a group of variables which, due to their regulatory character and/or consequences for affective functioning and well-being, may potentially play a buffering role in the relationships between eveningness and quality of functioning. In the first study, we show that higher conscientiousness and alpha-stability (described as a higher-order personality factor, so-called metatrait) and lower neuroticism can alleviate the strength of the association between eveningness and depressive symptoms. In the second article, we demonstrate that among people with higher conscientiousness and lower neuroticism, the association between seasonal changes in chronotype (from winter to summer) and depressive symptoms was lower. In the third article, we argue that higher mindfulness reduces the association between eveningness and depressive symptoms and anxiety. Furthermore, this effect remains significant even after controlling for the stability metatrait in the model. In the fourth article, we show that higher religiosity may reduce the link between eveningness and depressive symptoms and that this effect remains significant even when stability was added to the model. In the fifth article, we showed that perceived social support might partially mediate the positive association between morningness and subjective well-being. In the sixth study, which reports the results of a longitudinal continuation of study 5, we showed the mediating effect of perceived social support in the relationship between morningness and the change in subjective well-being across a six-month period. Described studies are the first systematic attempt to empirically identify the factors that may attenuate the negative consequences of eveningness.