Rola sędziego w zawarciu ugody w postępowaniu cywilnym

Przedmiotem niniejszej pracy magisterskiej jest kompleksowa analiza dogmatyczna i praktyczna roli sędziego w procesie zawierania ugody w postępowaniu cywilnym. Praca ukazuje ewolucję modelu postępowania cywilnego od tradycyjnego, biernego orzekania w stronę aktywnego zarządzania sprawą i konsensualnego rozwiązywania konfliktów. W pierwszym rozdziale omówiono zasadę dążenia do ugodowego załatwienia sprawy, wyrażoną w art. 10 k.p.c., która po nowelizacji z 2015 r. przekształciła się z postulatu w bezwzględny nakaz procesowy. Wskazano na zdatność ugodową sporu jako barierę ograniczającą działania sądu oraz przeanalizowano kluczowy wpływ sędziowskiego kierownictwa postępowaniem (zarówno formalnego, jak i materialnego) na skuteczność koncyliacji na wczesnym etapie. Rozdział drugi poświęcono instytucjonalnym ramom aktywności orzecznika, szczegółowo badając jego rolę w postępowaniu mediacyjnym, posiedzeniu pojednawczym oraz na odformalizowanym posiedzeniu przygotowawczym, wprowadzonym nowelizacją z 2019 r. Poruszono również kwestię obowiązkowego kierowania do mediacji w sprawach gospodarczych z zakresu robót budowlanych, funkcjonującą na mocy nowelizacji z sierpnia 2025 r. Dodatkowo poddano analizie ramy czasowe oraz granice dyskrecjonalności sędziowskiej podczas bezpośredniego nakłaniania stron do ugody w toku klasycznej rozprawy. Trzeci rozdział skupia się na dogmatycznej koncepcji koncyliacji sędziowskiej, zestawiając polskie realia z niemieckim modelem sędziego ugodowego (Güterichter) oraz oddolnymi eksperymentami procesowymi, które są realizowane m.in. w sądach warszawskich. Zwrócono uwagę na fundamentalne znaczenie tzw. umiejętności miękkich u sędziów-rozjemców oraz przeanalizowano problematykę potencjalnego naruszenia wymogu bezstronności w związku z formułowaniem przez orzecznika merytorycznych propozycji ugodowych. Pracę wieńczą konkluzje oraz wnioski de lege ferenda, w których postuluje się wprost ustawowe uregulowanie wyodrębnionej instytucji sędziego koncyliatora lub wzorca koncyliacyjnego. Wprowadzenie takich mechanizmów miałoby na celu zniwelowanie paraliżującego sędziów ryzyka zarzutów o stronniczość i realne zwiększenie efektywności ugodowego rozwiązywania sporów w Polsce.

The subject of this master's thesis is a comprehensive dogmatic and practical analysis of the judge's role in the settlement process in civil proceedings. The work demonstrates the evolution of the civil procedure model from traditional, passive adjudication towards active case management and consensual conflict resolution.

The first chapter discusses the principle of striving for amicable settlement, expressed in Article 10 of the Code of Civil Procedure, which, following the 2015 amendment, transformed from a postulate into a mandatory procedural requirement. The amicability of a dispute is identified as a barrier limiting court action, and the crucial impact of judicial management of the proceedings (both formal and substantive) on the effectiveness of early conciliation is analyzed. The second chapter is devoted to the institutional framework for the adjudicator's activity, examining in detail their role in mediation proceedings, the conciliation hearing, and the de-formalized preparatory hearing introduced by the 2019 amendment. The issue of mandatory referral to mediation in commercial cases involving construction works, in force under the August 2025 amendment, is also addressed. Additionally, the timeframe and limits of judicial discretion are analyzed when directly urging the parties to settle during a traditional hearing.

The third chapter focuses on the dogmatic concept of judicial conciliation, contrasting the Polish reality with the German model of the conciliation judge (Güterichter) and grassroots procedural experiments implemented, among others, in Warsaw courts. It highlights the fundamental importance of so-called soft skills in adjudicators and analyzes the potential violation of the requirement of impartiality in connection with the adjudicator's formulation of substantive settlement proposals.

The work concludes with conclusions and de lege ferenda motions, which explicitly call for the statutory regulation of a separate institution of the conciliating judge or a conciliation model. The introduction of such mechanisms would aim to eliminate the paralyzing risk of accusations of bias among judges and to significantly increase the effectiveness of amicable dispute resolution in Poland.