Milano in giallo. Mappatura letteraria della città basata sui romanzi di Dario Crapanzano

Niniejsza praca magisterska poświęcona jest roli przestrzeni miejskiej w prozie kryminalnej Dario Crapanzano, a jej celem jest odtworzenie literackiej mapy Mediolanu lat pięćdziesiątych, przedstawionego w powieściach tego autora. W pracy ukazano, w jaki sposób miasto funkcjonuje w tekstach jako przestrzeń narracyjna, symboliczna i afektywna oraz jak literatura kryminalna może przyczyniać się do budowania tożsamości miejskiej i do przetwarzania pamięci zbiorowej. W pierwszej części pracy zdefiniowano ramy teoretyczne i metodologiczne, odwołując się do badań nad literaturą i miastem, kartografii literackiej oraz kluczowych koncepcji badań nad powieścią kryminalną. Szczególną uwagę zwrócono na postać detektywa jako interpretatora przestrzeni miejskiej i mediatora pomiędzy czytelnikiem a miastem. W drugiej części przeanalizowano dwie powieści Dario Crapanzano: “Il giallo di via Tadino” oraz “Arrigoni e il delitto di via Brera”. Mediolan jawi się w nich jako palimpsest, miasto pełne codziennego życia, sąsiedzkich więzi i zróżnicowania społecznego. Komisarz Arrigoni przedstawiony jest jako przewodnik między przeszłością a teraźniejszością, potrafiący poruszać się między różnymi dzielnicami i kontrastującymi rzeczywistościami, zachowując zarazem głęboką więź z miastem. W trzeciej części zaprezentowano trzy literackie spacery po Mediolanie śladami komisarza Arrigoniego, wzbogacone o mapy interaktywne i galerie fotograficzne, zwiększające atrakcyjność i wartość informacyjną doświadczenia. Podczas tych spacerów przestrzeń miejska ukazywana jest nie tylko jako tło narracji, lecz także jako element wywołujący emocje, pogłębiający lekturę i pozwalający nawiązać nową relację między tekstem a miastem. Powieści Crapanzano, choć wpisują się w tradycję włoskiej powieści kryminalnej, wyróżniają się centralną rolą pamięci, powściągliwym tonem oraz narracją zakorzenioną w kontekście kulturowym. Mediolan jawi się w nich nie tylko jako ‘locus criminalis’, lecz także jako przestrzeń pamięci zbiorowej i wspólnej tożsamości.

The master’s thesis examines the role of urban space in the crime fiction of Dario Crapanzano, with the aim of reconstructing a literary mapping of 1950s Milan as represented in his novels. The research explores how the city emerges in the texts as a narrative, symbolic, and affective space, and how crime fiction can contribute to the construction of urban identity and the reworking of collective memory. The first part of the thesis defines the theoretical and methodological framework, drawing on Literary Urban Studies, literary cartography, and the key concepts of detective fiction studies. It also analyses the figure of the detective as an interpreter of urban space and as a mediator between the reader and the city. The second part focuses on two novels by Dario Crapanzano: “Il giallo di via Tadino” and “Arrigoni e il delitto di via Brera”. In both cases, Milan is depicted as an urban palimpsest, a vivid fabric rich in everyday life, neighbourhood relations, and social stratifications. Commissioner Arrigoni emerges as a guide between past and present, able to move across different districts and contrasting realities, while maintaining a profound bond with the city. The third part proposes three literary walks through the Milan of Arrigoni, accompanied by interactive maps and photographic galleries, in order to make the experience more engaging and informative. Through these itineraries, urban space is interpreted not only as a narrative setting but also as an instrument of emotional influence, capable of fostering an immersive reading and creating a new relationship between text and territory. The thesis demonstrates that Crapanzano’s novels, while inscribed in the tradition of Italian ‘giallo’, stand out for the centrality of memory, their sober tone, and a narrative that plays a significant cultural role. Milan is not only a ‘locus criminalis’ but also a stage of collective memory and shared identity.

La presente tesi prende in esame il ruolo dello spazio urbano nella narrativa poliziesca di Dario Crapanzano, con l’obiettivo di ricostruire una mappatura letteraria della Milano degli anni Cinquanta così come viene rappresentata nei romanzi di Crapanzano. La ricerca esplora come la città emerga nei testi come spazio narrativo, simbolico e affettivo, e come la crime fiction possa contribuire alla costruzione dell’identità urbana e alla rielaborazione della memoria collettiva.
La prima parte della tesi definisce il quadro teorico e metodologico, facendo riferimento ai Literary Urban Studies, alla literary cartography e ai concetti chiave dei detective fiction studies. Viene inoltre analizzata la figura del detective come colui che interpreta lo spazio urbano e funge da mediatore tra il lettore e la città. Nella seconda parte si analizzano due romanzi di Dario Crapanzano: Il giallo di via Tadino e Arrigoni e il delitto di via Brera. In entrambi i casi, Milano è descritta come palinsesto urbano e un tessuto urbano vivido e ricco di vita quotidiana, relazioni di prossimità e stratificazioni sociali. Il commissario Arrigoni emerge come guida tra passato e presente, in grado di muoversi tra quartieri diversi e realtà contrastanti, mantenendo un legame profondo con la città. La terza parte propone tre passeggiate letterarie nei luoghi della Milano di Arrigoni, accompagnate da mappe interattive e gallerie fotografiche per rendere l’esperienza più coinvolgente e informativa. Attraverso questi itinerari, lo spazio urbano è interpretato non solo come scenario narrativo, ma anche come strumento di influenza emotiva, capace di attivare una lettura immersiva e creare una nuova relazione tra testo e territorio. La tesi dimostra che i romanzi di Crapanzano, pur inscrivendosi nella tradizione del giallo italiano, si distinguono per la centralità della memoria, il tono sobrio e la narrazione che svolge un ruolo culturale significativo. Milano non è solo locus criminalis, ma anche un teatro di memoria collettiva e identità comune.