Koncepcje poezji i prozy w prasie warszawskiej lat 1815-1825

Przez wiele dziesięcioleci historycy literatury twierdzili, że w okresie przełomu romantycznego Warszawa była bastionem klasycyzmu, a w studiach historycznoliterackich prasę warszawską traktowano jako dowód estetycznego konserwatyzmu. Pomimo tego powstało niewiele prac poświęconych czasopismom z tego okresu.

Celem tej rozprawy była analiza zawartości warszawskiej prasy pod kątem koncepcji poezji i prozy.

Praca podzielona jest na osiem rozdziałów. Dwa pierwsze, po wprowadzeniu, poświęcone są klasycyzmowi, który w jednej z odmian ciążył ku autonomizmowi estetycznemu, w drugiej - ku perswazyjno-wychowawczym funkcjom poezji. Kolejny rozdział dotyczy sentymentalizmu, który odegrał wielką rolę w przyswajaniu nowych stylów i konwencji estetycznych (np. osjanizmu).

Literacki falsyfikat Jamesa Macphersona "Pieśni Osjana" miał również niebagatelne znaczenie dla rozwoju romantyzmu, co opisałem w kolejnym rozdziale. W prasie warszawskiej omawianego okresu "Pieśni Osjana" - obok poezji Schillera - były najpopularniejszym dziełem literackim. "Osjan" stał się symbolem literatury Północy, szczególnie ważnej dla preromantycznych wyobrażeń o poezji.

Zarazem poeci wczesnego romantyzmu poszukiwali własnych tradycji kulturalnych. "Osjan" był wszak zaczerpnięty z literatury obcej. Od lat 1818-1819 na łamach prasy warszawskiej wzmaga się zainteresowanie folklorem, do czego w znacznym stopniu przyczyniło się czasopismo "Ćwiczenia Naukowe". Doniosła okazała się między innymi publikacja traktatu Zoriana Dołęgi Chodakowskiego "O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem" w roku 1818.

Dwa ostatnie rozdziały, przed podsumowaniem, skupiają się na recepcji twórczości Friedricha Schillera i George'a Byrona. Obaj inicjowali refleksję nad poetyckim indywidualizmem. Ich poezje tłumaczono i publikowano w wielu czasopismach (Schillera - od 1815 roku, Byrona - od 1820). Począwszy od recenzji, omówień dzieł Schillera, polscy krytycy i pisarze wykazują zainteresowanie niemiecką filozofią idealistyczną. Tłumaczenia tekstów Byrona inicjują zaś tematy buntu i wprowadzają do literatury nowy typ bohatera.

Prasa warszawska lat 1815-1825 nie była ani jednoznacznie klasycystyczna, ani sentymentalna, ani romantyczna. Rozmaite kierunki, tendencje i koncepcje poezji i prozy współistniały ze sobą. Mit klasycystycznej Warszawy należałoby więc odrzucić, ponieważ podobnie jak w czasopismach wileńskich - na łamach stołecznych periodyków nie było jasnej opozycji między klasycyzmem, sentymentalizmem i romantyzmem. Czasopisma literackie nie wybierały jednego kierunku literackiego. Przeciwnie - ogłaszały jednocześnie dzieła Pierre'a Corneille'a, Jacquesa Delille'a, Alexandra Pope'a, Friedricha Schillera, George'a Byrona. Cechą charakterystyczną prasy warszawskiej omawianego okresu były heterogeniczność i eklektyzm. Istnieje więc potrzeba stworzenia subtelniejszych opozycji niż "klasycyzm - romantyzm" w odniesieniu do ówczesnych przeobrażeń estetycznoliterackich.

My thesis discusses various ways of understanding poetry and prose in the Warsaw literary journals published between 1815 and 1825. For many decades literary historians have been claiming that the Warsaw writers and critics merely followed the classic style in literature and rejected the romantic tendencies emerging in the West (especially in Germany and the U.K.). The Warsaw press of the decade of 1815-1825 was considered as a proof for this aesthetic conservatism. However, there were only few studies (books or articles) which had investigated those literary journals. Few scholars quoted texts published in that press. My goal was to read those literary journals and analyze them from the perspective of conceptions of poetry and prose. I divided my thesis into eight chapters. In the first two chapters following the introduction I characterized the ways, in which Classicism existed in the literary journals. The first way is associated with the idea of literary perfectionism. The other way is associated with the idea of utility. Some writers and critics claimed that the literature should be subordinated to the needs of society. From this point of view, literature was expected to stimulate the development of civilization and help to form a society. Therefore, its essential function was not aesthetic but moral. Sentimentalism played a great role in adopting new styles and aesthetic conventions. For example sentimental poets implemented motives taken from James Macpherson's The Works of Ossian in elegies. The Macpherson's literary forgery stimulated also the romantic movements which I described in three chapters. It is clear that in the Warsaw press of that time „Ossian” (recognized as a real author) was the most popular poet along with Friedrich Schiller. For pre-romantic authors „Ossian” became a symbol of „the literature of the North”, contrary to „the literature of the South” (identified with the Mediterranean tradition). Simultaneously, romantic poets were searching for their own national tradition. After all, „Ossian” was adopted from foreign literature. I have noticed that from 1818 to 1819 folk songs and tales were published in the Warsaw press more and more frequently. The „Ćwiczenia Naukowe” played an integral part in this movement. According to some scholars, the turning point was Zorian Dołęga Chodakowski’s article O sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem published in 1818 in the „Ćwiczenia Naukowe”. The next two chapters discuss the reception of Friedrich Schiller's works and the legend of Lord Byron. Both of them initiated a reflection on the poetic individualism. Their poems were translated and published in many literary journals (Schiller had been well-known since 1815, Byron – since 1820). From the reviews of Schiller's works the Polish critics and writers showed interest in the philosophy of idealism. Inspired by the reviews and translations of Byron's poems, rebellion and rebellious heroes appeared as themes in the Polish literature. My conclusion was that in the decade between 1815 and 1825 the Warsaw press was neither classicist nor sentimental nor romantic. The various movements, tendencies and conceptions of poetry and prose coexisted side by side. The myth of the „classicist Warsaw” should be rejected, because just like in Vilnius there was no clear opposition between Classicism and Romanticism. Literary journals never chose one tendency or aesthetic movement; to the contrary, they published the works of Pierre Corneille, Jacques Delille, Alexander Pope, Friedrich Schiller, George Byron, among many others, in the same volumes. The Warsaw press, in the matter of poetry and prose, was eclectic; thus, a more subtle distinction than a simple „Classicism vs. Romanticism” opposition needs to be found.