Co powinni czuć Bizantyńczycy? Literackie przedstawienia uczuć i emocji w Kontynuacji Teofanesa (księgi I-IV)

Praca jest próbą zastanowienia nad rolą uczuć i emocji (gr. τά πάθη) w wy-obrażeniach bizantyńskich elit intelektualnych w X stuleciu. Analiza pierwszych czterech ksiąg tak zwanej Kontynuacji Teofanesa, anonimowego dzieła, które powstało w połowie X w. i przedstawia dzieje Bizancjum w latach 811–867, skupia się na omówieniu tekstualnych przedstawień uczuć i emocji przypisywanych bohaterom narracji - zwłaszcza cesarzom i barbarzyńcom. Praca stara się przez to odpowiedzieć na pytania rolę uczuć w przekazie dzieła, a także literacko-kulturowe umocowania tych przedstawień. Szeroka panorama prezentowanych w źródle zdarzeń pozwala na zastanowienie nad znaczeniem uczuć w kształtowaniu pamięci o epoce II ikonoklazmu i czasach panowania Michała III.

Mimo, że praca stanowi studium przypadku pojedynczego dzieła, perspektywa porównawcza pozwala na udzielenie odpowiedzi na pytania natury ogólnej na temat norm emocjonalnych, które konstytuowały formację intelektualną bizantyńskich elit, zwracając jednocześnie uwagę na pytania natury szczegółowej, zwłaszcza te dotyczące literackiego aspektu opisywanych uczuć – jak zwykło się uważać w nauce dotychczas – dowodzących „emocjonalnego” stylu analizowanego dzieła.

Praca została podzielona na siedem rozdziałów pogrupowanych w dwie części. Pierwsza z nich obejmuje kwestie natury ogólnej. W rozbudowany sposób wprowadza w tematykę badań nad emocjami zarówno w perspektywie rozwoju historiografii ostatnich dekad jak i bizantynistyki; problematykę związaną z analizowanym źródłem i część metodologiczną, która proponuje połączenie perspektywy ba-dań nad bizantyńskim dziejopisarstwem z próbą uchwycenia norm emocjonalnych obowiązujących w środowisku badanego autora, jego „wspólnocie emocjonalnej”. Część druga koncentruje się na analizie emocji w obrazie wybranych postaci i zbiorowości obecnych w źródle. Część ta przybliża oczekiwania i wyobrażenia na temat miejsca emocji w etyce bizantyńskiej, a także bada przełożenie tego na emocjonalność cesarzy i barbarzyńców. Zwieńczeniem studium jest rozdział poświęcony „emocjonalności” Kontynuacji Teofanesa, gdzie pojawia się ogólna refleksja na temat literackich przedstawień uczuć w źródle: kwestii oryginalności wyobrażeń Kontynuatora w tym względzie na szerszym tle funkcjonowania kultury pisarskiej elit.

The thesis examines the role of feelings and emotions (Greek: τά πάθη) in the perceptions of the Byzantine intellectual elites in the 10th century. The analysis of the first four books of the so-called Continuation of Theophanes, an anonymous work written in the mid-10th century that presents the history of Byzantium in 811-867, focuses on textual externalisations of feelings and emotions ascribed to the characters in the narrative. Thus, the work seeks to answer questions about the role of feelings in the work's message, as well as the literary and cultural patterns of these representations. The range of events presented in the source makes it possible to reflect on the importance of feelings in shaping the memory of the Second Iconoclasm and the reign of Michael III.

Although the work is a case study of a single source, the comparative perspective makes it possible to answer general questions about the emotional norms that constituted the intellectual formation of the Byzantine elites, while also drawing attention to specific questions, especially those concerning the literary aspect of the feelings described – as has been accepted in scholarship proving the ‘emotional’ style of the work.

The thesis is divided into seven chapters grouped into two parts. The first part covers general issues. It provides an extensive introduction to the subject of research on emotions, both in the perspective of the development of historiography in recent decades and Byzantine studies; issues related to the analysed source and the methodological part, which proposes combining the perspective of research on Byzantine historiography with an attempt to capture the emotional norms prevailing in the milieu of the author , his, so called, ‘emotional community’. The second part focuses on the emotions in the image of selected characters and communities present in the source. This part presents the expectations and ideas about the place of emotions in Byzantine ethics, and also examines its reflection on the emotionality of emperors and barbarians. The study concludes with a chapter devoted to the ‘emotionality’ of Continuation of Theophanes. It offers a general reflection on the literary representations of feelings in the source: the question of the originality of the Continuer's ideas in this regard against the wider backdrop of the the writing culture of the elites.