Rola świadczeń pieniężnych polityki rodzinnej w latach 2004-2025 a oczekiwania społeczne

Praca poświęcona jest analizie roli świadczeń pieniężnych polityki rodzinnej w Polsce w latach 2004–2025 oraz ocenie ich zgodności z oczekiwaniami społecznymi. Okres ten obejmuje istotne zmiany w zakresie wsparcia rodzin, związane zarówno z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, jak i kolejnymi reformami polityki rodzinnej, w tym wprowadzeniem Programu Rodzina 500 plus, jego rozszerzeniem oraz uruchomieniem nowych instrumentów wsparcia rodzin. Celem pracy jest ewaluacja wybranych świadczeń pieniężnych polityki rodzinnej w latach 2004-2025 oraz oczekiwań Polek i Polaków. Zaś problem badawczy został sformułowany w postaci następujących pytań badawczych: 1. Jakie założenia dotyczące rodziny są wpisane w dominujące instrumenty polityki rodzinnej? 2. Jakie narzędzia polityki rodzinnej są uznawane przez Polki i Polaków za najbardziej potrzebne w kontekście zmieniających się form życia rodzinnego? 3. Jakie są oczekiwania Polek i Polaków wobec polityki rodzinnej? W odpowiedzi na postawione w pracy dyplomowej pytania badawcze można wskazać kilka wniosków. Pierwsze pytanie badawcze brzmiało: Jakie założenia dotyczące rodziny są wpisane w dominujące instrumenty polityki rodzinnej? W świetle piśmiennictwa naukowego po 1989 roku rodzina i polityka rodzinna w Polsce przeszły ewolucję od postrzegania rodziny jako “sprawy prywatnej” do ujmowania rodziny jako “dobra publicznego” i od ujmowania polityki rodzinnej jako interwencji selektywnych na rzecz najuboższych rodzin do rozwijania powszechnych świadczeń i usług społecznych. Po 2004 r. głównym celem polityki rodzinnej jest cel demograficzny. Polityka rodzinna i jej instrumenty skierowane są przede wszystkim do rodzin posiadających dzieci. Ich cechą jest koncentracja na transferach pieniężnych i stopniowy rozwój usług społecznych, w tym wczesnej opieki nad dzieckiem i programów elastycznej organizacji czasu pracy. W rozdziale pierwszym skupiam się na tym jak polska rodzina w ogóle wygląda i jak ewoluowała na przestrzeni ostatnich lat pod wpływem zmieniających się warunków, wynikających jeszcze z nadal aktualnego echa transformacji lat 90. Charakteryzuję także modele życia rodzinnego, ze szczególnym uwzględnieniem modeli ekonomicznych rodziny. Rozdział drugi poświęcony jest prowadzonej polityce rodzinnej w zakresie świadczeń pieniężnych i ewaluacją stosunkowo niedawno wprowadzonych programów “Rodzina 500+” oraz “Aktywny Rodzic”. W części empirycznej przeprowadziłem badanie własne z wykorzystaniem metody sondażu diagnostycznego mające na celu zbadać opinie respondentów na temat wybranych świadczeń pieniężnych skierowanych do rodzin, a także potrzeby i oczekiwania wobec polskiej polityki rodzinnej. Wyniki analizy wskazują, że świadczenia pieniężne przyczyniły się do poprawy sytuacji materialnej rodzin oraz ograniczenia ubóstwa dzieci. Ich wpływ na wzrost dzietności okazał się jednak ograniczony i krótkotrwały.
Rezultaty własnych badań jakościowych wskazują, że respondenci oczekują od polityki rodzinnej przede wszystkim wzmacniania poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego i stabilnych perspektyw dla funkcjonowania rodziny. Dominowały postulaty dotyczące większej stabilności zatrudnienia, poprawy dostępności mieszkań i zwiększenia elastyczności organizacji czasu pracy. Badani nie postrzegają zmieniającego się społecznego nastawienia do macierzyństwa i rodzicielstwa w Polsce (tzw. “uwarunkowania kulturowe”) jako czynnika niesprzyjającego formowaniu rodziny, jednocześnie uznają go za nieco mniej istotny od innych wymienionych.

The work is dedicated to the analysis of the role of cash benefits of family policy in Poland in the years 2004–2025, as well as the assessment of their compliance with social expectations. This period encompasses significant changes in family support, related both to Poland's accession to the European Union and subsequent reforms of family policy, including the introduction of the 500 Plus Family Program, its expansion, and the launch of new instruments for family support. The aim of the study is to evaluate selected cash benefits of family policy in the years 2004–2025 and the expectations of Polish women and men. The research problem has been formulated in the following research questions: 1. What assumptions regarding the family are embedded in the dominant instruments of family policy? 2. Which family policy tools are considered by Polish women and men to be the most necessary in the context of changing forms of family life? 3. What are the expectations of Polish women and men regarding family policy? In response to the research questions posed in the thesis, several conclusions can be drawn. The first research question was: What assumptions about family are embedded in the dominant family policy instruments? In light of the scholarly literature after 1989, family and family policy in Poland have evolved from perceiving the family as a 'private matter' to viewing the family as a 'public good,' and from understanding family policy as selective interventions for the poorest families to developing universal benefits and social services. After 2004, the main goal of family policy has been demographic. Family policy and its instruments are primarily directed at families with children. Their characteristics include a focus on cash transfers and the gradual development of social services, including early childcare and flexible work organization programs. In the first chapter, I focus on what the Polish family looks like in general and how it has evolved over the past years under the influence of changing conditions, still affected by the ongoing echoes of the 1990s transformation. I also characterize models of family life, with particular emphasis on the economic models of the family. The second chapter is devoted to the family policy conducted in terms of financial benefits and the evaluation of the relatively recently introduced programs Family 500+ and Active Parent. In the empirical part, I conducted my own research using the diagnostic survey method aimed at examining respondents' opinions on selected financial benefits directed to families, as well as their needs and expectations regarding Polish family policy. The results of the analysis indicate that cash benefits have contributed to improving the financial situation of families and reducing child poverty. However, their impact on increasing fertility has proven to be limited and short-lived. The results of our own qualitative research indicate that respondents expect family policy primarily to strengthen the sense of economic security and provide stable prospects for family functioning. The prevailing demands concerned greater employment stability, improved housing availability, and increased flexibility in work-time organization. Respondents do not perceive the changing social attitude toward motherhood and parenthood in Poland (so-called cultural conditions) as a factor unfavorable to family formation, while simultaneously considering it somewhat less important than the other factors mentioned.