Charakterystyki osobowościowe a objawy nieneurotypowości (spektrum autyzmu i ADHD) u kobiet

Spektrum autyzmu i ADHD są coraz częściej opisywane w ramach paradygmatu neuroróżnorodności, postulującego skupienie się na międzyosobniczych różnicach, a nie deficytach w funkcjonowaniu. Jego popularność wzmacnia krytyka kategorialnego modelu diagnostyki zaburzeń neurorozwojowych. W ostatnich latach literatura dostarczała dowodów na związki spektrum autyzmu z ADHD (na poziomie fenotypowym, neurobiologicznym i genetycznym) oraz ich wysokie współwystępowanie. Zwracano uwagę na międzypłciowe różnice w nasileniu i ekspresji objawów nieneurotypowości. Potwierdzano także istotność i złożoność związków poziomu tych symptomów z charakterystykami osobowości. Celem badania była eksploracja związków między wymiarami osobowości a nasileniem objawów ADHD i spektrum autyzmu u kobiet. Uwzględniono odpowiedzi 336 uczestniczek w wieku 18–67 lat, udzielone w internetowym badaniu obejmującym ogólnodostępne krótkie testy przesiewowe pod kątem ADHD i spektrum autyzmu oraz kwestionariusz SF-IPIP-NEO-PI-R do pomiaru cech osobowości. Rekrutację przeprowadzono przede wszystkim w internetowych grupach zrzeszających osoby nieneurotypowe i zainteresowane tematyką neuroróżnorodności. Analiza korelacji ujawniła, że objawy spektrum autyzmu oraz ADHD (także osobno nieuważności i hiperaktywności-impulsywności) są powiązane dodatnio z neurotycznością, ujemnie – z sumiennością. Współzależność symptomów ASD z ekstrawersją i otwartością była negatywna. Objawy ADHD okazały się powiązane ujemnie z ugodowością, pozytywnie – z ekstrawersją, przy czym pierwszy związek obejmował także obie podskale kwestionariusza przesiewowego, drugi – wyłącznie hiperaktywność-impulsywność. W macierzy współzależności uwzględniono również relacje z podcechami Wielkiej Piątki. Opracowano dobrze dopasowane modele regresji. Pierwszy, wyjaśniający 38% wariancji symptomów spektrum autyzmu, obejmował podwymiary skuteczności, poszukiwania przygód, emocjonalności, przyjacielskości oraz nieśmiałości. W drugim, wyjaśniającym 51% wariancji objawów ADHD, predyktorami były rozwaga, samodyscyplina, porządek, skuteczność, depresja i lęk. Alternatywne rozwiązanie, którego składnikami były wyłącznie sumienność i neurotyczność, przewidywało 46% wariancji zmiennej zależnej. W celu określenia czynników wyjaśniających wariancję w zakresie zarówno objawów ADHD i ASD, jak i cech Wielkiej Piątki, przeprowadzono analizę czynnikową, metodą analizy głównych składowych. Model nierotowany wyodrębnił dwie główne składowe: pierwsza, silnie powiązana z wysoką neurotycznością i niską sumiennością, w zbliżonym, znacznym stopniu wpływała na poziom objawów zarówno ADHD, jak i ASD; druga była silnie powiązana z objawami wyłącznie ADHD oraz wysokimi poziomami ekstrawersji i otwartości. Rozwiązanie rotowane wyróżniło czynniki, które w większym stopniu różnicowały obraz relacji ADHD i ASD, jednocześnie silniej polaryzując rozkład ładunków cech osobowości.