Uuk Uuk Uk? – Analiza liminalnych postaci w wybranych powieściach Terry’ego Pratchetta

Niniejsza praca analizuje postaci liminalne w wybranych powieściach Terry’ego Pratchetta ze szczególnym uwzględnieniem motywu przekraczania granicy między człowiekiem a zwierzęciem. Przykłady takich postaci pochodzą głównie z trzech powieści rozgrywających się w Świecie Dysku – Zbrojnych, Równoumagicznienia oraz Niewidocznych akademików. Celem pracy jest pokazanie, że przemiany człowieka w zwierzę i zwierzęcia w człowieka opisane w Świecie Dysku nie pełnią wyłącznie funkcji fantastycznej lub humorystycznej, lecz stanowią narzędzie krytycznej refleksji nad człowieczeństwem, zwierzęcością, tożsamością i percepcją. Wyodrębniam trzy formy takiej przemiany: lykantropię, pożyczanie oraz transmutację. Każda z nich ukazuje inny sposób przekraczania granicy gatunkowej. Lykantropia, przedstawiona na przykładzie Angui, głównej bohaterki Zbrojnych, pozwala zbadać napięcie między ludzką tożsamością a zwierzęcą cielesnością i zmysłowością. Pożyczanie, związane przede wszystkim z czarownicami, takimi jak Babcia Weatherwax z Równoumagicznienia, ukazuje próbę wejścia w cudzą perspektywę i problem nieprzekładalności nieludzkiego doświadczenia na język człowieka. Transmutacja, omówiona na przykładzie Bibliotekarza, podważa stabilność ludzkiej formy i pokazuje, że podmiotowość nie musi być związana wyłącznie z człowieczeństwem biologicznym. Punktem wyjścia rozważań jest refleksja nad antropocentrycznym sposobem postrzegania zwierząt w kulturze zachodniej oraz nad ograniczeniami ludzkiego poznania w odniesieniu do nieludzkich form doświadczenia. W pracy wykorzystano pojęcia zaczerpnięte z animal studies, posthumanizmu, teorii Umweltów Jakoba von Uexkülla oraz koncepcji liminalności Arnolda van Gennepa i Victora Turnera. W podsumowaniu praca dowodzi, że Pratchett wykorzystuje fantastykę jako przestrzeń eksperymentu myślowego. Liminalne postaci Świata Dysku nie znoszą całkowicie granicy między człowiekiem a zwierzęciem, lecz ujawniają jej arbitralność, zmienność i kulturowe uwarunkowanie. Dzięki temu twórczość Pratchetta można odczytywać jako krytykę antropocentrycznego modelu świata oraz jako próbę poszerzenia refleksji nad statusem istot nieludzkich.

This thesis discusses liminal characters in selected fiction by Terry Pratchett, with particular emphasis on the motif of crossing the boundary between the human and the animal. My examples come mainly from three Pratchett's Discworld novels: Men at Arms, Equal Rites, and Unseen Academicals. The aim is to demonstrate that the transformations of humans into animals and animals into humans depicted in the Discworld do not serve merely fantastic or humorous functions, but constitute a tool for critical reflection on humanity, animality, identity, and perception. I identify three forms of such transformation: lycanthropy, borrowing, and transmutation. Each of them presents a different way of crossing the species boundary. First, lycanthropy, discussed through the example of Angua, the protagonist of Men at Arms, makes it possible to examine the tension between human identity and animal corporeality and sensuality. Second, borrowing, associated primarily with witches, e.g. Granny Weatherwax in Equal Rites, presents an attempt to enter another being’s perspective and exposes the problem of translating non-human experience into human language. Third, transmutation, analysed through the figure of the Librarian, undermines the stability of the human form and shows that subjectivity is not tied exclusively to biological humanity. Intellectually, my starting point is the anthropocentric perception of animals in Western culture and the limitations of human cognition in relation to non-human forms of experience. The analyses draw on concepts from animal studies, posthumanism, Jakob von Uexküll’s theory of Umwelten, and the concept of liminality developed by Arnold van Gennep and Victor Turner. Ultimately, the thesis argues that Pratchett uses fantasy as a space for thought experiment. The liminal characters of the Discworld do not completely abolish the boundary between the human and the animal, but reveal its arbitrariness, instability, and cultural conditioning. In this way, Pratchett’s works can be read as a critique of the anthropocentric model of the world and as an attempt to broaden reflection on the status of non-human beings.