Die Welt nach dem Lager – eine Analyse der Nachkriegslyrik von Edmund Polak im Spiegel seiner Kriegserlebnisse

Zakres badawczy pracy obejmuje kulturę pamięci oraz poezję powojenną. Ze względu na bardzo szeroki zakres tematyczny poezji powojennej materiał badawczy został celowo ograniczony do twórczości jednego autora, co pozwoliło na przeprowadzenie pogłębionej analizy jego dorobku poetyckiego. Praca opiera się na analizie 180 nieopublikowanych dotąd wierszy powojennych Edmunda Polaka podzielonych według pojawiających się w nich motywów.
Celem pracy jest przedstawienie poetyckiej wizji rzeczywistości powojennej w poezji powojennej Edmunda Polaka, poety, dziennikarza oraz byłego więźnia niemieckich obozów koncentracyjnych w szerszym kontekście polskiej i europejskiej literatury powojennej. Głównym celem badań było ukazanie sposobu, w jaki poeta konstruuje literacki obraz „świata po obozie” oraz jak doświadczenie wojny i obozu koncentracyjnego wpływa na jego twórczość mimo częstego braku bezpośrednich odniesień do traumy wojennej. Do głównych pytań badawczych należy pytanie o obecność pamięci i doświadczenia wojennego w języku, motywach i formie wierszy, przemianę poetyki Polaka w kolejnych etapach twórczości oraz miejsce jego liryki na tle innych poetów powojennych i twórców ocalałych z wojny. Autorkę interesuje również sposób w jaki Edmund Polak przedstawia życie w nowej, powojennej rzeczywistości oraz cechy wspólne poezji Polaka z poezją wybranych twórców piszących po polsku i niemiecku.
Podstawę metodologiczną pracy stanowi analiza poetycka wybranych utworów Edmunda Polaka, obejmująca wyodrębnienie i interpretację motywów, języka, stylistyki oraz konstrukcji podmiotu lirycznego. Szczególnym elementem badań było opracowanie materiału źródłowego: autorka pracy dokonała samodzielnego przepisania rękopisów wierszy Edmunda Polaka do postaci elektronicznej ze względu na trudną czytelność oryginalnych materiałów. Następnie spośród około dwukrotnie większego zbioru wybrała 180 utworów, które szczegółowo zanalizowała po kątem tematycznym, literaturoznawczym i interpretacyjnej. Praca składa się z czterech rozdziałów. Dwa pierwsze mają charakter teoretyczny i dotyczą problematyki pamięci, świadectwa oraz literatury po Zagładzie, a także kontekstu polskiej i niemieckiej liryki powojennej. Rozdziały trzeci i czwarty stanowią część analityczną, poświęconą interpretacji poezji Edmunda Polaka oraz próbie ukazania jej wyjątkowości na tle innych twórców powojennych.

The scope of this thesis covers the culture of memory and post-war poetry. Given the very broad thematic scope of post war poetry, the research material has been deliberately limited to the work of a single author, which has enabled an in-depth analysis of his poetic oeuvre. The thesis is based on an analysis of 180 previously unpublished post-war poems by Edmund Polak, categorised according to the themes they contain. The aim of the thesis is to present the poetic vision of post-war reality in the post-war poetry of Edmund Polak, a poet, journalist and former prisoner of German concentration camps, within the broader context of Polish and European post-war literature. The main objective of the research was to demonstrate how the poet constructs a literary image of the ‘world after the camp’ and how the experience of war and the concentration camp influences his work, despite the frequent absence of direct references to wartime trauma. The main research questions include the presence of memory and the experience of war in the language, motifs and form of the poems, the transformation of Polak’s poetics across successive stages of his career, and the place of his poetry in relation to other post-war poets and writers who survived the war. The author is also interested in the way Edmund Polak depicts life in the new, post-war reality, and the common features of Polak’s poetry with that of selected writers writing in Polish and German. The methodological basis of the thesis is a poetic analysis of selected works by Edmund Polak, encompassing the identification and interpretation of motifs, language, style and the construction of the lyrical subject. A particular aspect of the research was the preparation of the source material: the author transcribed Edmund Polak’s handwritten poems into electronic form herself, due to the poor legibility of the original materials. She then selected 180 works from a collection roughly twice that size, which she analysed in detail from thematic, literary and interpretative perspectives. The thesis consists of four chapters. The first two are theoretical in nature and address the issues of memory, = testimony and post-Holocaust literature, as well as the context of Polish and German post-war poetry. Chapters three and four constitute the analytical section, devoted to the interpretation of Edmund Polak’s poetry and an attempt to highlight its uniqueness in comparison with other post-war writers.

Der Forschungsgegenstand der Arbeit umfasst die Erinnerungskultur und die Nachkriegsdichtung. Angesichts des sehr breiten thematischen Spektrums der Nachkriegsdichtung wurde das Forschungsmaterial bewusst auf das Werk eines einzigen Autors beschränkt, was eine vertiefte Analyse seines poetischen Schaffens ermöglichte. Die Arbeit basiert auf der Analyse von 180 bisher unveröffentlichten Nachkriegsgedichten von Edmund Polak, die nach den darin vorkommenden Motiven gegliedert sind. Ziel der Arbeit ist es, die poetische Vision der Nachkriegsrealität in der Nachkriegsdichtung von Edmund Polak, einem Dichter, Journalisten und ehemaligen Häftling deutscher Konzentrationslager, im breiteren Kontext der polnischen und europäischen Nachkriegsliteratur darzustellen. Das Hauptziel der Untersuchung bestand darin, aufzuzeigen, wie der Dichter ein literarisches Bild der „Welt nach dem Lager“ konstruiert und wie die Erfahrungen des Krieges und des Konzentrationslagers sein Schaffen beeinflussen, obwohl direkte Bezüge zum Kriegstrauma oft fehlen. Zu den zentralen Forschungsfragen gehören die Präsenz von Erinnerung und Kriegserfahrung in Sprache, Motiven und Form der Gedichte, der Wandel von Polaks Poetik in den verschiedenen Schaffensphasen sowie der Platz seiner Lyrik im Vergleich zu anderen Nachkriegsdichtern und Kriegsurlebenden. Die Autorin interessiert sich zudem für die Art und Weise, wie Edmund Polak das Leben in der neuen Nachkriegsrealität darstellt, sowie für die Gemeinsamkeiten zwischen Polaks Lyrik und der Lyrik ausgewählter Autoren, die auf Polnisch und Deutsch schreiben. Die methodische Grundlage der Arbeit bildet die poetische Analyse ausgewählter Werke von Edmund Polak, die die Herausarbeitung und Interpretation von Motiven, Sprache, Stilistik sowie der Konstruktion des lyrischen Ichs umfasst. Ein besonderer Schwerpunkt der Untersuchung war die Aufbereitung des Quellenmaterials: Die Autorin der Arbeit hat die Manuskripte der Gedichte von Edmund Polak aufgrund der schlechten Lesbarkeit der Originalmaterialien eigenhändig in elektronische Form übertragen. Anschließend wählte sie aus einem etwa doppelt so großen Korpus 180 Werke aus, die sie thematisch, literaturwissenschaftlich und interpretativ eingehend analysierte. Die Arbeit besteht aus vier Kapiteln. Die ersten beiden sind theoretischer Natur und befassen sich mit den Themen Erinnerung, Zeugnis und Literatur nach dem Holocaust sowie mit dem Kontext der polnischen und deutschen Nachkriegslyrik. Das dritte und vierte Kapitel bilden den analytischen Teil, der Interpretation der Poesie von Edmund Polak gewidmet ist und versucht, deren Einzigartigkeit im Vergleich zu anderen Nachkriegsautoren aufzuzeigen.