Wpływ zarządzania wiedzą na wzrost konkurencyjności przedsiębiorstw sieci na przykładzie województwa świętokrzyskiego

W gospodarce XXI wieku to wiedza jest najcenniejszym zasobem, który decyduje o rozwoju ekonomicznym województwa. Produkty, w których zasoby wiedzy stanowią podstawę są najbardziej konkurencyjne na rynku. Ograniczeniu ulega znaczenie zasobów naturalnych i nisko wykwalifikowanej siły roboczej, rośnie zaś rola kapitału ludzkiego. Wkraczamy w erę, w której wykwalifikowani pracownicy i naukowcy są najbardziej poszukiwani na rynku pracy i zarazem najlepiej opłacani. Przedsiębiorstwa, które inwestują w sektor B+R oraz efektywnie wykorzystują zewnętrzne źródła wiedzy rozwijają się dynamicznie i tworzą największą wartość. Zarządzanie wiedzą jest procesem realizacji ciągłych i cyklicznych funkcji zarządzania koncentrujących się na zasobach wiedzy oraz instrumentach przyczyniających się do sprawnego przebiegu głównych procesów z udziałem wiedzy i tworzenia intelektualnego otoczenia. Temat ustandaryzowana, tworzenia systemów, strategii i procedur w sektorze MSP województwa świętokrzyskiego jest badany od kilku lat, zapoczątkowany na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach przez grupę badawczą, w skład której wchodzi autorka pracy – Anna Sabat. Badania realizowane były przez Instytut Zarządzania UJK w ramach grantów KBN w latach 1999 – 2003, których wyniki potwierdzały brak standaryzacji w 65% przedsiębiorstw, późniejsze badania własne realizowane przez Annę Sabat m.in. w ramach badania o nr: 459/W/07, gdzie jednym z pytań do przedsiębiorców związane było z zagadnieniami dotyczącymi spisanej dokumentacji firmy (strategii, planów, procesów), z którego jednoznacznie wynikło, że w badanej grupie przedsiębiorstw niespełna połowa posiada takie dokumenty. Badania realizowane w 2008 r. przez Świętokrzyską Agencję Rozwoju Regionu w ramach projektu: Centrum Rozwoju Klastrów Świętokrzyskich, które prowadzone były przez Annę Sabat, na grupie 1050 instytucji i przedsiębiorstw w odpowiedzi na pytanie, ile przedsiębiorstw posiada spisane standardy i strategię rozwoju, prawie 70 % przedsiębiorstw nie posiada dokumentacji. Badania przeprowadzone w ramach projektu Regionalnej Strategii Innowacji w dokumencie: „Wyniki badań przedsiębiorstw województwa świętokrzyskiego” jednoznacznie stwierdzają na braki standardów i dokumentacji dotyczących długofalowej strategii rozwoju dla 53 % przedsiębiorstw. W niniejszej pracy doktorantka dokonuje syntezy wyników przeprowadzanych badań w obszarze zarządzania wiedzą oraz dokonuje analizy jej wpływu na konkurencyjność przedsiębiorstw województwa świętokrzyskiego skupionych w sieciach. Interpretacja wyników badań przeprowadzonych wśród sieci przedsiębiorstw, może stanowić użyteczny zbiór informacji zarówno dla przedsiębiorstwa, jak i władz lokalnych województwa świętokrzyskiego, wypełniający lukę kompleksowego ujęcia powyższego tematu w województwie. W rozdziale I został opisany aparat pojęciowy związany z zarządzaniem wiedzą. Określenie organizacyjnych uwarunkowań zarządzania wiedzą jako źródła przewagi konkurencyjnej w przedsiębiorstwie stało się punktem wyjścia do sformułowania uwarunkowań praktycznych, wynikających z badań w rozdziale piątym. Dokonano charakterystyki zagadnień wstępnych, uzasadniającej zajęcie się tematem badań. Wiedza stanowi jeden z najistotniejszych zasobów organizacji. Dzięki niej przedsiębiorstwa są w stanie skuteczniej reagować na zmiany w otoczeniu i lepiej dostosowywać swoją ofertę do potrzeb klientów, unikając powielania błędów. Świadomość znaczenia tego podstawowego zasobu ekonomicznego znalazła odzwierciedlenie w próbach stworzenia skutecznego systemu zarządzania nią . Rozwój instrumentów zarządzania wiedzą w województwie świętokrzyskim stał się w ostatnich latach priorytetem zawieranym w dokumentach strategicznych województwa, od kiedy zauważono, że powoduje wzrost wartości organizacji . W rozdziale tym przybliżone zostało pojęcie wiedzy i zarządzania wiedzą. Podstawą zarządzania wiedzą są procesy obejmujące pozyskiwanie, przechowywanie, ochronę, transfer, tworzenie i wykorzystanie wiedzy. Warunkiem skuteczności tych procesów jest pozyskanie odpowiedniego personelu, stworzenie właściwej organizacji i kultury organizacyjnej oraz zaopatrzenie pracowników w niezbędne narzędzia. W kolejnym rozdziale przedstawione zostaną metody oceny wpływu zarządzania wiedzą na skuteczność konkurowania. Rozdział II poświęcony został aspektowi konkurencyjności. Zdefiniowane zostało pojęcie konkurencyjności, jej rola i znaczenie we współczesnej gospodarce, jak również wymienione zostały szanse i bariery rozwoju konkurencyjności przedsiębiorstw. Konkurencyjność przedsiębiorstw daje użytkownikom produktów i usług korzyści w postaci wysokiej jakości, skracania okresu dostawy, perfekcyjnie dopasowanej oferty czy oferowanie produktów dodatkowych. Konkurencyjność jest nie tylko społecznie użyteczna, ale także ma wpływ na politykę firmy, na wdrażane strategie zarządzania i podejmowane decyzje. Kluczowy pojęciem jest przewaga konkurencyjna, polegająca na tym, aby w ramach wybranego obszaru być bardziej atrakcyjnym partnerem do współpracy, niż inne firmy. Przedsiębiorstwo dąży do osiągania wyników lepszych od przeciętnych w sektorze, a do realizacji założeń niezbędna jest przewaga konkurencyjna decydująca o zdolnościach do pozyskiwania nowych klientów. Rozdział III w całości poświęcony jest stosowanym metodom badawczym, jakimi można mierzyć zasoby wiedzy, kapitał intelektualny, zarządzanie wiedzą i wpływ zarządzania na konkurencyjność. Ostatni podrozdział zawiera informacje dotyczące przebiegu procesu badawczego, uzasadnienie zastosowanych metod oraz tezę i cel pracy. W rozdziale zostały opisane zasoby wiedzy, istota pracy, wykorzystane sposoby badawcze oraz ich odniesienie do funkcjonalności i możliwości wykorzystania praktycznego przeprowadzanych badań dla województwa świętokrzyskiego. Omówione zostały wybrane metody pomiaru zasobu wiedzy i procesów zarządzania wiedzą. Podział metod na te poświęcone wiedzy jako zasobowi i te dotyczące procesów związanych z wiedzą w dużym stopniu ma charakter umowny. W całym procesie badawczym ogromną rolę odegrała teoria badań jakościowych oraz metoda triangulacji, która celowo została zastosowana, gdyż najbardziej odpowiada specyfice przedmiotu badań. Rozważania teoretyczne stały się podstawą do zastosowania w pracy wymienionej metody, która znalazła początek w teorii Immanuela Kanta, dotyczącej teorii ugruntowanej , z której bierze właśnie początek metoda triangulacji. Metodologia teorii ugruntowanej polega na budowaniu teorii na podstawie systematycznie zbieranych danych empirycznych. Metoda triangulacji jest metoda badań jakościowych przeznaczoną dla nauk humanistycznych. Jej istotą są badania terenowe, które charakteryzują proces intelektualny według etapów: opis badanej rzeczywistości, proces analityczny oraz zastosowanie procedury triangulacyjnej. W procesie badawczym zastosowano metody ilościowe z pomocą narzędzi technicznej obróbki danych i metody jakościowe z uwzględnieniem badań ankietowych i wywiadów swobodnych. Narzędziem wykorzystanym do badań naukowych były ankiety według wcześniej zbudowanych, opiniowanych kwestionariuszy badań, których uzupełnieniem stały się wywiady swobodne. Rozdział IV poświęcony jest problematyce sieci relacji międzyorganizacyjnych i województwu świętokrzyskiemu. Rozdział ten rozpoczyna część praktyczną pracy – zawiera informacje pozyskane podczas procesu badawczego. Pierwszy podpunkt zawiera elementy wprowadzające i porządkujące aparat pojęciowy dotyczący sieci i klastrów. Drugi podpunkt poświęcony został analizie województwa świętokrzyskiego pod kątem konkurencyjności w aspekcie pozyskiwania i wydatkowania funduszy pozyskanych ze środków UE, jak i pod względem przedsiębiorczości. Strategia wzrostu konkurencyjnego regionów została określona w Strategii Lizbońskiej oraz innych dokumentach, między innymi w zmodyfikowanym Planie Zrównoważonego Rozwoju, który zakłada, że „rozwój wspólnot samorządowych powinien być postrzegany jako proces stałego wzrostu jakości życia lokalnych społeczeństw, wsparty na wzajemnie zrównoważonych czynnikach o charakterze społecznym, gospodarczym, ekologicznym” . Koncepcja ta zakłada, iż nowoczesne zarządzanie w regionie polega nie tylko na zagospodarowaniu jego terenu, ale przede wszystkim na przyczynianiu się do sprawnego funkcjonowaniu wszystkich jego elementów i rozwiązywaniu wewnętrznych problemów. Kluczowym zadaniem samorządów jest zatem kształtowanie rozwoju regionalnego i lokalnego w oparciu o realne cele, sposoby i środki zagospodarowania przestrzennego i lokalnego w oparciu o realne cele, sposoby i środki zagospodarowania przestrzennego i racjonalnego jej użytkowania . Zadaniem samorządów jest zatem rozszerzenie działalności gospodarczej, poszukiwanie przewag konkurencyjnych i nowych źródeł dochodu, tworzenie efektywnych i realnych strategii zagospodarowania przestrzennego, które będą uwzględniać potencjał konkurencyjny danego obszaru. System zarządzania w województwie powinien uwzględniać pięć kluczowych determinantów rozwoju: konkurencyjność, przedsiębiorczość, innowacyjność, gospodarowanie finansami, inwestycje. Wymienione czynniki stanowią główne filary każdej polityki regionalnej, której celem jest wzrost gospodarczy, wzrost konkurencyjny, aktywizacja zasobów ludzkich celem rozwoju przedsiębiorczości. Strategia województwa powinna być odzwierciedleniem potrzeb, konkretnych celów, preferencji i hierarchii wartości społeczeństwa lokalnego. Zrealizowanie regionalnych celów strategicznych zależy od potencjału konkurencyjnego, który kreuje możliwości i oczekiwań (poziomu aspiracji gospodarczo – społecznych). Podstawowymi celami rozwoju województwa powinny się stać: zaspokajanie podstawowych potrzeb ludności, wykorzystanie posiadanych zasobów oraz istniejących możliwości do kreowania rozwoju gospodarczego i przedsiębiorczości, usprawnienie działań i zapewnienie integralnego rozwoju o charakterze zrównoważonym oraz sprawnego funkcjonowania wszystkich podmiotów i instytucji w jednostce lokalnej, niezawodności funkcjonowania systemów oraz ich właściwego zasilania w zasoby wytwórcze . Trzeci podpunkt zawiera prezentację zbadanych sieci relacji międzyorganizacyjnych, w tym zalążków klastrów, klastrów i sieci współpracy takich jak: Forum Pracodawców. Weryfikacja hipotez badawczych wymagała dokonania charakterystyki badanych sieci relacji międzyorganizacyjnych województwa świętokrzyskiego. Istotne znaczenie w badaniu procesów zarządzania wiedzą odegrała analiza wpływu otoczenia na zachowania należących do sieci organizacji. Identyfikacja oraz pytania ankietowe dotyczące kształtowania sieci relacji międzyorganizacyjnych i ich wpływ na wzrost kapitału społecznego pozwoliły określić stopień konkurencyjność przedsiębiorstw. Rozdział V stanowi kontynuację opisu procesu badawczego, jest analizą uwarunkowań zarządzania wiedzą w rozwoju konkurencyjności świętokrzyskich przedsiębiorstw.Po przeanalizowaniu pojęć oraz procesu badawczego w poprzednich rozdziałach, autor przyjrzał się stanowi zarządzania wiedzą w Instytucjach Otoczenia Biznesu, znaczeniu oraz możliwościom rozwoju lokalnych sieci międzyorganizacyjnych. Podstawą identyfikacji determinantów rozwoju była analiza stosowanych w przedsiębiorstwach strategii, poziomu zarządzania wiedzą, a także potencjału konkurencyjnego. W ostatnich latach dokonał się wielki postęp w zrozumieniu problematyki konkurencyjności przedsiębiorstw (zarówno z perspektywy teoretycznej jak też z perspektywy praktyki gospodarczej). Pozwolił on w dużej mierze na wypracowanie rozwiązań systemowych, które dostosowane są do specyfiki współczesnej gospodarki. Szczególnego znaczenia nabrała też koncepcja klastrów oraz polityka rozwoju oparta o klastry (ang. cluster-based policy bądź cluster-oriented policy). Zasadnicze elementy wspomnianej koncepcji wprowadzone zostały przez większość państw członkowskich OECD. Przedstawiona w pracy ocena zarządzania wiedzą jest związana z indywidualnie formułowanymi potrzebami informacyjnymi przedsiębiorców. Tym samym należy założyć, że jedynie subiektywna wycena zasobów wiedzy była możliwa, a sposób jej przeprowadzenia został uwarunkowany celem pomiaru oraz hierarchią wartości adresata wyników. Prezentacja wyników badań utrzymana jest w konwencji zarządzania wiedzą, jednakże dla świętokrzyskich, głównie mikro i małych przedsiębiorstw biorących udział w badaniu, jest zagadnienie nowe, a wszelkie zjawiska i przejawy świadczące o możliwościach wdrażania zarządzania wiedzą nowatorskie i niepewne dla przedsiębiorców. Odpowiedzi od respondentów były uzyskiwane dzięki wieloletnim badaniom pod kątem analizy ich konkurencyjności i innowacyjności, badać ich kompetencje i możliwości kształtowania rozwoju województwa świętokrzyskiego. Praca powyższa stanowi prezentację części badawczej związanej z tematem zarządzania wiedzą i jej wpływem na konkurencyjność przedsiębiorstw województwa świętokrzyskiego. Wypowiedzi respondentów – zarówno te swobodne podczas wywiadów, jak i kwestionariuszowe często są deklarowanymi postawami i odbiegają od faktycznych zachowań i charakterystyk badanych przedsiębiorców. Udało się także uzyskać wiele odpowiedzi nie bezpośrednio związanych z zarządzaniem wiedza, jednakże stanowią one świadectwo świadomości 15 % przedsiębiorców dostrzegających rolę i znaczenie zarządzania wiedzą, zainteresowanych stosowaniem tej formy zarządzania w swoich firmach opierając się na czynnikach miękkich, mogąc stać się wzorem dla innych przedsiębiorców. Niewątpliwie dzięki klastrom i sieciom relacji międzyorganizacyjnych cyrkulacja idei jest szybsza niż bez nich, co usprawnia docieranie wiedzy do przedsiębiorstw. Stąd niewątpliwe warto stosować sieci. Badania wykazały również, iż na zarządzanie wiedzą istotnym czynnikiem, który wpływa jest świadomość całej firmy, jak i jej pracowników, przejawiająca się stopniem integracji i otwartością na nawiązywanie relacji z zewnętrznymi podmiotami. W dużym stopniu zachowania organizacyjne, takie jak: skłonność do dzielenia się wiedzą, włączenie procesów zarządzania wiedzą do codziennej pracy i traktowanie tego jako priorytet, sprawna komunikacja, zaufanie i otwartość stanowią fundamentalne strategie do wdrażania przez świętokrzyskich przedsiębiorców. Wiedza w dużym stopniu jest przekazywana za pomocą obserwacji oraz podczas obcowania z osobą bardziej doświadczoną. Przedsiębiorstwo, które skoncentrowane jest na pokonywaniu barier kulturowych podczas wdrażania strategii zarządzania wiedzą może liczyć na dalszy wzrost i sukces.