Kto rządzi przestrzenią? Idealna przestrzeń biurowa a rewolucja pracy hybrydowej

Od kilku dekad powierzchnia biurowa nie jest już tylko budynkiem wypełnionym biurkami, miejscem do wykonywania pracy, a także socjalizacji, ale przestrzenią spełniającą coraz więcej funkcji. Według deklaracji managerów oraz osób zajmujących się aranżacją przestrzeni, biuro ma być także magnesem, który przyciąga największe talenty na rynku i umożliwi im dalszą samorealizację w idealnie zaprojektowanych przestrzeniach. Superbiuro stało się celem samym w sobie. Hiperrealistyczna (Jean Baudrillard) przestrzeń oderwana od rzeczywistości miała zapewnić znacznie więcej niż pracownik mógłby oczekiwać. Koncepcja idealnej, hiperrealistycznej przestrzeni nie zaskakuje. Historia wskazuje na wiele teoretycznych i praktycznych projektów (np. Morus, Fourier, Godin), które w swojej istocie miały być lepsze od świata zastanego, codziennego, realnego, który borykał się w wieloma problemami, wydawać by się mogło koncepcyjnie rozwiązywalnymi na etapie dobrego planowania, lepszych, tym razem idealnych założeń. Planiści, wizjonerzy, ci teoretyczni i praktyczni, poruszając się w świecie nierealistycznych, utopijnych założeń za każdym razem musieli zmierzyć się z tym samym problemem zmieniającego się społeczeństwa, rewolucji i zupełnie zaskakujących zmian. Podobną nieoczekiwaną zmianą w XXI wieku stał się koronawirus Covid-19, który przez pierwsze dwa lata swojej aktywności przyczynił się do śmierci blisko 7 mln osób na świecie. Wraz z rozpoczęciem się pandemii Covid-19 w 2020 roku w Europie i wprowadzeniem niezbędnych zmian związanych z ograniczeniem bezpośrednich kontaktów okazało się, że najlepsze na rynku talenty niekoniecznie muszą się samorealizować tylko w idealnych przestrzeniach, ponieważ narzędzia związane z nowoczesnymi technologiami, z których korzystają, pozwalają się na większą swobodę i wybór sposobu pracy. Oczekiwania pracodawców i pracowników zostały zweryfikowane i stanęły na progu Nowej Normalności, której do dziś nie potrafimy ani dokładnie opisać, ani zdefiniować, ponieważ część społeczeństwa uważa, że jest to jedynie stan tymczasowy spowodowany „jedynie” nieoczekiwanym zjawiskiem. Jednak konsekwencje i wyzwania, które postawiła przed nami pandemia Covid-19 przerosły oczekiwania najśmielszych analityków i prognostyków. Superbiuro jako hiperprzestrzeń miało zaspokoić wiele różnych funkcji niekoniecznie związanych z obowiązkami służbowymi oraz zachęcić pracowników do częstego przebywania w przestrzeniach, które z założenia są idealne pod każdym analizowanym względem. Wraz z epidemią i obligatoryjnymi ograniczeniami, także w zakresie przemieszczania się i przebywania w biurze, postrzeganie superbiura uległo zmianie. Celem tej pracy było opisanie rewolucji, której aktualnie doświadczamy w kwestii przestrzeni biurowych i miejsca, które określamy jako „przestrzeń pracy”. Kto „rządzi” przestrzenią, pracodawcy, kreatorzy (np. architekci, administratorzy) czy jej użytkownicy? Na podstawie przeprowadzonych wywiadów swobodnych, ankietowych, obserwacji uczestniczącej, badań własnych metodą ikonograficzną oraz analiz raportów, podjęłam próbę opisu idealnej hiperrzeczywistej przestrzeni biurowej, superbiura, wraz z niespodziewaną zmianą społeczno - gospodarczą, jaką było pojawienie się pandemii Covid-19, Czarnego Łabędzia, który nieoczekiwanie zmienił układ sił i relacji, zmienił percepcję dotychczasowych funkcji. Jak na te zmiany reagują pracownicy i pracodawcy oraz jakie potencjalne prognozy i scenariusze możemy kreślić na najbliższe lata, a może tylko na miesiące? Struktura pracy w dużej mierze wnioski z badań w porządku chronologicznym oraz obszary kolejnych eksplorowanych zagadnień. W pierwszym rozdziale skupiam się na pojęciu przestrzeni. Analizuję koncepcje przestrzeni idealnych, takich, które w swoim założeniu miały ulepszyć to, co świat proponował ludzkości w danych czasie, w określonej rzeczywistości geopolitycznej. Następnie płynnie przechodzę do symulakrów i desygnatów omawianych przez Baudrillarda i Bourdieu, które to definiują nasze postrzeganie rzeczywistości w danym polu, w danej hiperprzestrzeni, w której to my aktorzy poruszamy się z pewnym habitusem, w przestrzeni często nierealnej, która często stała się symulakrem samej siebie. Rozdział podsumowuję przeglądem socjologicznych koncepcji przestrzeni oraz przestrzeni pracy, które pomogą w głębszym zrozumieniu omawianego przeze mnie zjawiska. Zakończeniem pierwszego rozdziału są hipotezy i założenia metodologiczne, które porządkują dalsze poszukiwania badawcze. W kolejnym rozdziale skupiam się wokół tematyki biurowej. Analizuję rys historyczny biur oraz najbardziej znane koncepcje układu biur proponowane w ostatnich dekadach przez architektów, psychologów i socjologów. Przyglądam się najbardziej adekwatnym rozważaniom socjologów, np. w temacie biur terytorialnych i nieterytorialnych. Następnie podsumowuję rozdział nawiązując do statystyk i biznesowego otoczenia związanego z przestrzenią biurową (Warszawa) oraz analizuję potencjalny rozwój analizowanego sektora. W trzecim rozdziale przedstawiam badania własne dotyczące analizy targów biurowych „Office days” oraz weryfikuję wcześniej założone hipotezy, które to odnoszą się obrazu idealnego biura nawiązującego do koncepcji hiperprzestrzeni Baudrillarda. Czwarty rozdział w całości poświęcam tematyce pandemii Covid-19. Zjawisko to znacznie wpłynęło na zmiany w przestrzeni biurowej, a także na relacje między pracodawcami, pracownikami oraz między samymi pracownikami. W rozdziale przestawiam chronologicznie kluczowe zdarzenia podczas pandemii, które były punktami zwrotnymi dla pracowników i managerów zajmujących się przestrzenią biurową. Analizuję również wypowiedzi managerów, którym przysłuchiwałam się podczas wspólnych spotkań grupy Admin Zoom dotyczących pandemii w biurze oraz przedstawiam i porównuję badania prowadzone w trakcie trwania pandemii. W kolejnej części pracy przedstawiam badanie własne, wykonane metodą ikonograficzną w roku 2013 oraz powtórzone z tymi samymi respondentkami i respondentem w 2022 roku. Respondentki i respondent zostali poproszeni o wysłanie trzech zdjęć w odpowiedzi na pytanie „Jak wygląda Twoja przestrzeń pracy?”. W badaniu analizowałam jakie zmiany zaszły w okresie dziewięciu lat na zdjęciach przesłanych przez badanych oraz czy i w jaki sposób mogła wpłynąć na to pandemia. W rozdziale szóstym omawiam i odwołuję się do koncepcji Czarnych Łabędzi, które to porównuję do nieoczekiwanego zjawiska, jakim było pojawienie się Covid-19. Analizuję rzeczywistość przed pandemiczną i pandemiczną w kontekście „przeciętnostaniu” i „ekstremistanu” – rzeczywistości, którą opisuje Nassim Taleb jako stan przed i po pojawieniu się Czarnego Łabędzia. Rozdział podsumowuję rozważaniami na temat koncepcji dotyczących możliwości przygotowania się na najbardziej nieoczekiwane zjawiska. W następnym rozdziale analizuję jaka może być przyszłość biur oraz jakie widzę możliwe kierunki rozwoju i scenariusze dla przestrzeni biurowych. W ostatnim rozdziale przedstawiam propozycję dalszych badań własnych, które chciałabym przeprowadzić po zakończeniu pandemii. W tej części omawiam również wnioski ostatniego znanego mi badania komercyjnego dotyczące powierzchni biurowej, które zostało wykonane tuż przed zakończeniem pisania niniejszej pracy. Wnioskiem pracy doktorskiej jest niemożliwa do zatrzymania zmiana w przestrzeniach biurowych i innych miejscach definiowanych jako przestrzeń pracy. Kto rządzi przestrzenią ? Przestrzeń nie należy ani do pracodawców, ani do pracowników, ponieważ to, co ludzkie i materialne nieprzerwanie oddziałuje na siebie nawzajem (Bruno Latour), nie narzucając arbitralnych granic w zmieniającej się zbiorowości. Pandemia uwypukliła tylko procesy, które działy się w danych polach, niezauważane przez większość w czasach stabilnego „przeciętnostanu”.

For the last few decades, office space has no longer been just a building filled with desks, a place to work and socialize, but a space with multiple functions. According to the declarations of managers and people working on space arrangements, the office is also a magnet that attracts the greatest talents on the market and perfectly designed space for self-realization. Super-office as a super-space has become a goal in itself. Hyper-realistic (Jean Baudrillard) space detached from reality was to provide much more than the employee could expect. The concept of an ideal, hyper-realistic space is not surprising. History shows many theoretical and practical projects (e.g. Morus, Fourier, Godin), which in essence were supposed to be better than the contemporary, every day, real world, which struggled with many problems. it would seem to be conceptually solvable at the stage of good planning, better, ideal assumptions. Planners, visionaries, both theoretical and practical, moving in the world of unrealistic, utopian assumptions, each time had to face the same problem of changing society, revolution, and completely unexpected changes. A similar unexpected change in the 21st century was the Covid-19 coronavirus, which in the first two years of its activity caused death of nearly 7 million people in the world. With the start of the Covid-19 pandemic in 2020 in Europe, and the introduction of the necessary changes related to limiting direct contacts, it has turned out that the best talents on the market do not necessarily have to self-realize only in ideal spaces, because the tools related to modern technologies that they use allow for greater freedom and choice of how to work. The expectations of employers and employees were verified and faced the New Normal, which till today we cannot accurately describe or define, because part of the society believes that the current situation is only a temporary state caused by ‘only’ an unexpected phenomenon. However, the consequences and challenges posed by the Covid-19 pandemic exceeded the expectations of the boldest analysts and forecasters. The super-office as a hyper-space had to fulfill many different functions not necessarily related to official duties and to encourage employees to spend more time in spaces that are ideal in every analyzed respect. During the officially annouced pandemic period, with mandatory restrictions in terms of movement and daily working from office, the perception of the super office has changed. The aim of this dissertation was to describe the revolution that we have been experiencing in terms of office spaces and the place we define as ‘workspace’. Who ‘rules’ the space? Employers, creators (e.g. architects, administrators) or its users? Based on the conducted free-form, in-depth interviews, surveys, participant observations, own research using the iconographic method and analyzes of reports, I made an attempt to describe the ideal hyper-real office space, super-office, along with the unexpected socio-economic change, which was the result of the Covid-19 pandemic, the Black Swan, which unexpectedly changed the balance of powerand relations, changed the perception of the existing functions. How do employees and employers react to these changes and what potential forecasts and scenarios can we draw for the coming years, or , at the very last, for thenext months? The structure of the work is largely the conclusions of the research in chronological order and the areas of subsequent explored issues. In the first chapter I have focused on the concept of space. I analyze the concepts of ideal spaces, which were supposed to improve what was offered to human at a given time, in a specific geopolitical reality. Then I move on to the simulacrums and referents discussed by Baudrillard and Bourdieu, which define our perception of reality in each field and in each hyperspace, in which we, as actors, move with a certain habitus, in a space that is often unreal, which has often become a simulacrum of itself. I conclude the chapter with an overview of the sociological concepts of space and workspace, which will should facilitate deeper understanding of the phenomenon I am discussing. The first chapter is concluded with hypotheses and methodological assumptions that has constituted basis for a further research. In the next chapter, I have focused on offices topics. I analyze the history of offices and the best-known concepts of office layout proposed in recent decades by architects, psychologists, and sociologists. I look at the most relevant considerations of sociologists, e.g., about territorial and non-territorial offices. Then I summarize the chapter by referring to the statistics and business environment related to office space (in Warsaw) and analyze the potential development of the sector. In the third chapter, I have presented my own research, the analysis of the ‘Office days’ office fair and verify the previously formulated hypotheses, which relate to the image of an ideal office referring to the concept of Baudrillard's hyperspace. The fourth chapter has been entirely devoted to the topic of the Covid-19 pandemic. This phenomenon had a significant impact on changes in the office space, as well as on relations between employers, employees and among employees themselves. In this chapter, I have chronologically presented the key events during the pandemic, which were turning points for employees and managers dealing with office space. I also analyze the statements of managers that I listened to during joint meetings of the Admin Zoom group regarding the pandemic in the office, and I present and compare research conducted during the pandemic. In the fifth chapter of the dissertation, I have presented my own research, carried out using the iconographic method in 2013 and then repeated in 2022. The same respondents were asked to send three photos in response to the question "What does your workspace look like?". Within the study, I have analyzed what changes that had occurred over the nine years, as presented in the photos sent by the respondents, and whether and how the pandemic could have influenced it. In the sixth chapter, I have discussed and refer to the concept of Black Swans, which I have compared to the unexpected phenomenon of Covid-19. I have analyzed the pre-pandemic and pandemic reality in the context of ‘Mediocristan’ and ‘Extremistan’ - a reality that Nassim Taleb has described as a state before and after the appearance of the Black Swan. I conclude the chapter with reflections on the concepts of how to prepare for the most unexpected phenomena. In the next chapter, I have analyzed what the future of offices might be and what the possible directions of development and scenarios for office spaces could be. In the last chapter, I have presented a proposal for my further own research, which I would like to conduct after the end of the pandemic. In this section, I have also discussed the conclusions of the latest commercial study on the office space, which had been conducted just before the completion of this thesis. The conclusion of the doctoral thesis is an unstoppable change in office spaces and other places defined as workspace. Who rules the space? Space does not belong to either employers or employees, because what is human and material constantly affects each other (Bruno Latour), without imposing arbitrary boundaries in a changing community. The pandemic has only highlighted the processes that had been taking place in given dimensions, unnoticed by most people in times of stable ‘Mediocristan’.