Munitiones castrorum. Fortyfikacje rzymskiego obozu legionowego w Novae okresu pryncypatu (I-III w n.e.)

Podstawowy zadanie tej dysertacji stanowi kompleksowe przedstawienie wszystkich zadokumentowanych elementów systemu obronnego twierdzy legionowej Novae (Dolna Mezja) wzniesionych w I-III wieku n.e. Badany okres charakteryzuje widoczna zmiana w strategii oraz organizacji systemu obrony granic, obecnie popularnie określanego mianem limesu. Moim zamiarem nie było przekazanie wyłącznie surowych danych na temat przedmiotu badań, a raczej przeprowadzenie wszechstronnej analizy materiałów archeologicznych oraz powiązanych z nimi źródeł historycznych. Zawarte informacje oraz interpretacje oparte zostały na własnych obserwacjach i ustaleniach dokonanych w trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych w Novae przez ponad 10 lat we współpracy i pod kierunkiem śp. prof. Tadeusza Sarnowskiego, wieloletniego kierownika Ekspedycji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Novae. Na potrzeby poniższej pracy pełna dokumentacja została uzupełniona o wszystkie dostępne informacje związane z systemem fortyfikacji Novae, zarówno te opublikowane jak i nigdy wcześniej niewydane, takie jak archiwalne plany, rysunki profili i przekrojów architektonicznych, dzienniki wykopaliskowe, zdjęcia oraz inne, w tym także relacje ustne. Dodatkowo, dokonałem również analizy porównawczej fortyfikacji Novae na podstawie zebranych informacji dotyczących rzymskich systemów obronnych z rejonu Dolnego Dunaju oraz pozostałych obszarów Cesarstwa Rzymskiego. Za główny cel badawczy przyjąłem próbę określenia czy omawiane struktury obronne posiadają typowy zestaw cech architektonicznych charakterystycznych dla tego okresu, czy też wzniesione one zostały w oparciu mniej powszechnie stosowane, lub nawet zupełnie innowacyjne, rozwiązania budowlane oraz co mogło być przyczyną takiego stanu rzeczy. W swojej pracy poruszam także kwestię tak zwanego stylu architektury wojskowej, który mógł być związany z daną jednostką lub regionem geograficznym. Rozdział 1 przedstawia proces rozwoju sposobu pojmowania i potrzeby obrony granic przez Rzymian, a powstanie, funkcjonowanie oraz ewolucja granicznych systemów fortyfikacji w poszczególnych rejonach Cesarstwa, wraz z determinującymi je charakterystykami oraz zagrożeniami zostały zawarte w Rozdziale 2. Kolejne dwa rozdziały poświęcone są obszarowi Dolnego Dunaju, jego geografii (Rozdział 3) oraz opisowi historycznemu skupionemu na podboju regionu przez Rzymian oraz przebiegu najważniejszych konfliktów (Rozdział 4). W Rozdziale 5 omówiono przyjętą metodologię oraz najbardziej istotne kategorie źródeł. Rozdział 6 prezentuje historię badań nad fortyfikacjami na stanowisku Novae, w tym w szczególności przebieg ostatniego projektu przeprowadzonego w latach 2005-2015 - “Per lineam munitionum”. Wyniki prospekcji topograficznej oraz generalne uwagi na temat lokalizacji twierdzy legionowej opisano w Rozdziale 7. Następnie w Rozdziale 8 omówiono proces wznoszenia oraz konserwacji i naprawy systemu obronnego, a także zastosowane techniki i materiały budowlane. Podczas gdy w Rozdziale 9 przedstawiono zależności istniejące pomiędzy fortyfikacjami, a infrastrukturą na zewnątrz obozu, która częściowo zdefiniowała ich kształt i przebieg. Pełny katalog komponentów systemu obronnego Novae zawierający dane metryczne i inne ważne informacje zawarto w Rozdziale 10. Ze względu na szerokie zastosowanie wizualizacji trójwymiarowych, m.in. w celu rekonstrukcji i weryfikacji przyjętych założeń badawczych, w Rozdziale 11 opisano te techniki oraz zaprezentowano przykłady ich zastosowania. Rozdziały 12 oraz 13 poświęcone są własnym obserwacjom oraz interpretacjom dotyczącym projektowania architektonicznego i wyglądowi rzymskich fortyfikacji, które oparte zostały na informacjach zawartych w pracy. Wreszcie, w Zakończeniu wyszczególniono charakterystyczne i wyjątkowe elementy systemu fortyfikacji twierdzy Novae.

The principal aim of this dissertation is to comprehensively present all the documented elements of the defence systems of the legionary fortress in Novae (Lower Moesia) constructed in 1st–3rd century AD. The period in question is characterised by a marked change in the strategy and the organisation of border defence, now commonly referred to as limes. The intent was not to give a raw description of the subject matter, but to put forward a broad analysis of the available archaeological material and relevant historical sources. Information and interpretations included in this work are based on my observations and conclusions made in the course of archaeological excavations conducted in Novae for over 10 years under the direction and in cooperation with the late Professor Tadeusz Sarnowski, the long-term director of the Archaeological Expedition of the University of Warsaw in Novae. For the purposes of this dissertation, site documentation was supplemented with all the data available on the fortification system in Novae, both published and unpublished, such as archival plans, trench and architectural section, excavation journals dating from 1960 onwards as well as photographs and other materials, including oral accounts. I have also performed a comparative analysis of the fortifications in Novae based on the collected data on defence systems in the Lower Danubian provinces and other parts of the Roman Empire. The main research goal is to determine whether the discussed defence structures shared a set of architectural features typical for the period in question, or whether they were constructed by means of less common building solutions, or even according to a wholly innovative (and therefore unique) design. The dissertation also considers the issue of the so-called military architecture style associated with a particular legion or region. Chapter 1 examines the shift in the Roman worldview concerning the idea of external borders and the necessity of their protection. The emergence, functioning and evolution of border defence systems in particular areas of the Empire, including their defining characteristics and existing threats, are presented in Chapter 2. The next two chapters are devoted to the region of Lower Danube, as Chapter 3 outlines its geographical and geological features, while Chapter 4 offers a historical and political overview of the region, its conquest by the Romans and ensuing conflicts. Particular attention was drawn to the Dacians, who represented the greatest threat to the Roman power in the area. Chapter 5 discusses the methodology employed in the present dissertation and the most relevant sources used in the research. Chapter 6 presents the history of research on the defence systems of the fortress in Novae, including the most recent research project – “Per lineam munitionum”. Chapter 7 outlines the results of topographical works conducted at the site, which resulted in determining the characteristic features and properties of the region and the strategic premises for placement of the fortress. Chapter 8 examines the construction and maintenance works of defence systems recorded in Novae, while Chapter 9 describes evidence for processes and activities outside of the fortress which influenced certain elements of the fortification system. A catalogue of fortification elements attested in Novae is presented in Chapter 10. As 3D modelling proved to be an indispensable tool for verification of proposed reconstructions of the fortifications, Chapter 11 reviews this method, its applications and results. Chapters 12 and 13 are devoted to my observations and interpretations concerning factors and properties of the architectural design and the appearance of Roman fortification structures. Finally, in the Conclusions, I attempt to prove that the defence system attested in Novae can be considered unique as well as to account for the reasons for such a design.