Przeciwko sobie: dobrobyt i samodoskonalenie jako korporacyjne techniki siebie

Współczesny kapitalizm neoliberalny, obok wzrostu gospodarczego, generuje szereg problemów społecznych i indywidualnych, takich jak wypalenie zawodowe, depresja i alienacja. Niniejsza praca licencjacka stawia tezę, że kapitalizm w każdej dotychczas wdrożonej formie zmusza jednostkę do działania przeciwko samej sobie, przy jednoczesnym przekonaniu, że działa ona dla własnego dobra. Mechanizm ten analizowany jest w pracy na trzech poziomach: ekonomicznym, moralno-kulturowym i ideologicznym.

W rozdziale pierwszym zrekonstruowano narzędzia filozoficzne niezbędne do wyjaśnienia tych poziomów: pojęcie alienacji i fetyszyzmu towarowego u Karola Marksa, powołania i żelaznej klatki u Maxa Webera, rozumu instrumentalnego i przemysłu kulturalnego u Maxa Horkheimera i Theodora Adorna oraz realizmu kapitalistycznego i prywatyzacji stresu u Marka Fishera. Autorzy ci tworzą logiczny łańcuch wyjaśnień, w którym każda kolejna teoria odpowiada na pytanie pozostawione otwartym przez poprzednią.

Rozdział drugi wprowadza koncepcję Michela Foucaulta, pokazując przejście od dyscypliny opisanej w Nadzorować i karać do technik siebie z jego późniejszych tekstów. Zrekonstruowano w nim genealogię tego mechanizmu: od greckiej troski o siebie, przez stoicką samokontrolę, aż po chrześcijańską hermeneutykę podejrzeń. Foucault domyka łańcuch wyjaśnień, pokazując, że władza we współczesnym kapitalizmie nie działa już głównie przez otwarty przymus, lecz przez „technikę siebie”, gdy jednostka sama nakłada na siebie normy i sama się ocenia przez wartości dostarczone jej przez system.

Rozdział trzeci stosuje ten aparat pojęciowy do analizy czterech konkretnych praktyk korporacyjnych: firmowej opieki psychologicznej, prywatnej opieki medycznej, kart sportowych (np. MultiSport) oraz kafeterii benefitowych. Wykazano, że każda z tych praktyk odpowiada na realny problem pracownika w formie, która nie zmienia jego strukturalnej przyczyny, lecz jedynie czyni go bardziej znośnym, przenosząc jednocześnie odpowiedzialność za rozwiązanie na jednostkę.

Praca kończy się refleksją nad mechanizmem internalizacji krytyki, pokazując – za Boltanskim, Chiapello i Fisherem – że nawet język emancypacji zostaje przez system przejęty i zamieniony w narzędzie zarządzania.

Contemporary neoliberal capitalism generates economic growth, but it also gives rise to social and personal problems such as burnout, depression, and alienation. This bachelor’s thesis argues that capitalism, in every form implemented so far, makes people act against their own interests while believing they are acting for their own good. The thesis examines this mechanism at three levels: economic, moral and cultural, and ideological.

Chapter One sets out the philosophical concepts needed to explain these levels: Karl Marx’s alienation and commodity fetishism; Max Weber’s vocation and iron cage; Max Horkheimer and Theodor Adorno’s instrumental reason and culture industry; and Mark Fisher’s capitalist realism and privatization of stress. Together, these thinkers form a chain of explanations in which each successive theory addresses a question left open by the previous one.

Chapter Two introduces Michel Foucault’s ideas, tracing the shift from the discipline described in Discipline and Punish to the technologies of the self discussed in his later writings. It reconstructs the history of this mechanism, from the ancient Greek care of the self, through Stoic self-control, to the Christian hermeneutics of suspicion. Foucault completes the chain of explanations by showing that power in contemporary capitalism no longer operates mainly through overt coercion. Instead, it works through a “technology of the self”: people impose norms on themselves and judge themselves according to values supplied by the system.

Chapter Three applies this framework to four specific corporate practices: employer-provided psychological support, private healthcare, sports cards (such as MultiSport), and flexible employee benefits platforms. It shows that each practice responds to a real problem faced by employees, but does so without changing its structural cause. Instead, it makes the problem more bearable while shifting responsibility for solving it onto the individual.

The thesis concludes by examining how criticism itself is absorbed into the system. Drawing on Boltanski, Chiapello, and Fisher, it shows that even the language of emancipation can be taken over and turned into a tool of management.