Problematyka narodowościowa i społeczno-polityczna poruszana na łamach dziennika «Krakiwski Wisti» 1940-1945

„Krakiwski Wisti” to najważniejszy ukraiński dziennik wydawany w trakcie II wojny światowej w Krakowie z aprobatą Niemców. Gazeta opisywała kwestie ważne dla Ukraińców, ponadto miała budować świadome i odpowiedzialne społeczeństwo ukraińskie. Do gazety pisali najważniejsi dziennikarze i twórcy ukraińscy. Część z nich współtworzyła istniejącą w czasie II RP gazetę „Diło”, wydawaną we Lwowie. Podstawowym celem pracy jest ukazanie polskiemu odbiorcy znaczenia wspomnianego dziennika dla życia społeczno-politycznego Ukraińców w GG, jego roli w kształtowaniu poglądów czytelników na przeszłe wydarzenia oraz bieżące problemy, a także podjętych przez redakcję działań, mających wpłynąć na rozwój osobisty jednostek i kształtowanie się grup społecznych. Tłem dla tej analizy są inne ukraińskie pisma wydawane pod okupacją niemiecką oraz polskojęzyczna prasa gadzinowa. Rozprawa przedstawia ponadto sposób prezentacji zagadnień narodowościowych oraz społeczno-politycznych, poruszanych na łamach pisma „Krakiwski Wisti” w latach jego istnienia, to jest 1940-1945. Zamierzeniem jest także sprawdzenie, czy sposób przedstawienia przez redakcję poszczególnych tematów ewoluował w trakcie wojny. Kolejną ważną kwestią jest próba odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu pismo to było wyrazem aspiracji narodowych Ukraińców, a w jakim instrumentem polityki niemieckich władz okupacyjnych służącym do podporządkowania podbitych terenów Europy Środkowo-Wschodniej. Metodologia objęła badania zawartości prasy, czyli analizę zawartości prasy. Głównym jej celem jest zaobserwowanie podstawowych elementów struktury danego pisma, wyodrębnionych ze względu na przyjęte kryteria. Mogą być to kryteria zarówno techniczne (np. dotyczące objętości materiałów prasowych, wielkości i liczby szpalt, grafiki, ilustracyjności prasy, stopnia i kroju pisma), tematyczne (związane z konkretną problematyką, np. gospodarczą, kulturalną, polityczną, sportową), jak i oparte na formach wyrazu (np. gatunki prasowe). W niniejszej pracy analizie poddano tematykę podejmowaną przez redakcję dziennika „Krakiwski Wisti”. Praca podzielona jest na cztery rozdziały, poprzedzone wstępem i zakończone wnioskami. W pierwszym została omówiona sytuacja prasy w Generalnym Gubernatorstwie i Komisariacie Rzeszy Ukraina. Kolejny rozdział przedstawia tematykę narodowościową w odniesieniu do Polaków, Sowietów, Żydów i Niemców. Rozdział trzeci opisuje kwestie społeczne podejmowane na łamach dziennika, a ostatni – kwestie gospodarcze. W kwestii Polski i Polaków w pierwszych dwóch latach działalności dominowała publicystyka historyczna, pisana przez wybitnych ukraińskich dziennikarzy i opisująca II RP z perspektywy przedstawiciela mniejszości narodowej. Powstawało wówczas wiele autorskich komentarzy. Od 1943 r. głównym tematem natomiast stała się polityka bieżąca: odkrycie grobów polskich oficerów w Katyniu, śmierć gen. Sikorskiego oraz sprawa rządu polskiego na uchodźstwie, powstanie warszawskie i instalacja systemu komunistycznego na ziemiach polskich. W kwestii ZSRS i Sowietów do wybuchu wojny pomiędzy III Rzeszą a ZSRS w czerwcu 1941 r. notki miały charakter informacyjny, pozbawione były komentarza i pozyskiwano jej z niemieckiej agencji informacyjnej. Po tej dacie redakcja pozwalała sobie na dodawanie rozbudowanych analiz i własnych ocen przeszłych i bieżących wydarzeń. Teksty o wydźwięku antyżydowskim ukazywały się w gazecie „Krakiwski Wisti” przez cały okres jej ukazywania się, nawet jeszcze w grudniu 1944 r. Wyraźnie częściej tematyka ta była poruszana od jesieni 1940 r. do wiosny 1941 r., czyli w okresie tworzenia gett na terenie GG. Redakcja pokazywała wówczas, że również kraje niekontrolowane przez III Rzeszę także regulują kwestię „osadnictwa” żydowskiego. W sposób jawny pisano na łamach „Krakiwskich Wisti” o ograniczaniu praw Żydów w GG i w państwach zależnych od III Rzeszy. Opisując III Rzeszę, jej ustrój i społeczeństwo, redakcja „Krakiwskich Wisti”, podobnie jak w pozostałych tematach, korzystała z niemieckich doniesień agencyjnych, ale tworzyła też własne teksty publicystyczne. Obraz III Rzeszy i Niemców był zawsze jednoznacznie pozytywny. Dziennikarze ukraińskiego dziennika mieli dużo swobody w poruszaniu tematyki społecznej i gospodarczej. Świadczy o tym fakt, że znakomita większość tych artykułów jest podpisana imieniem i nazwiskiem, dzięki czemu można poznać tożsamość większości autorów. Analiza ich nazwisk i biografii pozwala ustalić, że rzeczywiście byli to eksperci w swoich dziedzinach, a ich porady mają charakter praktyczny. Omawiając kwestie gospodarcze, pisano o spółdzielniach, robotnikach przymusowych i kontyngentach. Działania Niemców usprawiedliwiano faktem prowadzenia przez nich wojny i walki o lepszą Europę, a redakcja wyrażała dla nich zrozumienie i poparcie. Poprzez artykuły opublikowane w „Krakiwskich Wistiach” próbowano także zmienić ukraińską wieś i miasto, unowocześnić je, a przede wszystkim – uwolnić od wpływów polskości. Zadania te wyznaczono licznym instytucjom ukraińskim, powstającym na terenie Łemkowszyzny, Chełmszczyzny i Podlasia. Jak wynika z analizy treści zamieszczanych w dzienniku „Krakiwski Wisti” i innych dzienników legalnych wydawanych podczas okupacji niemieckiej, treści nie odbiegały znacząco od tych prezentowanych przez pisma wydawane w Generalnym Gubernatorstwie i na terenach wcielonych do III Rzeszy. Ponadto, analiza materiałów powojennych dotyczących twórców „Krakiwskich Wisti” wskazuje na to, że polskie władze postrzegały ich jako kolaborantów. Z punktu widzenia Polaków, postawa Ukraińców działających w ukraińskich organizacjach społecznych i formacjach wojskowych, na których działalność zezwolili Niemcy w trakcie wojny, także była kolaboracją. Problem ten do dziś budzi kontrowersje.

Krakivs’ki Visti was the Ukrainian daily newspaper of the most significance which was published during World War II in Krakow; it was authorized by the German authorities. The newspaper covered issues important to Ukrainians, moreover, it was supposed to build the informed and responsible Ukrainian society. The most important Ukrainian journalists and penmen wrote for the newspaper. Some of them co-founded the daily newspaper Dilo, which existed during the Second Polish Republic. The primary purpose of this PhD dissertation is to present the importance of the aforementioned socio-political daily life of Ukrainians in the General Government to the Polish audience, its role in shaping reader’s views on past events and current problems, as well as the actions taken by the editors to influence the personal development of individuals and the formation of social groups. The background for this analysis is provided by other Ukrainian-language periodicals published under the German occupation and by the Polish-language German press (‘the reptile journalism’). In addition, the dissertation shows the manner of presentation of national and socio-political issues raised on the pages of the Krakivs’ki Visti magazine during the years of its existence, that is, 1940-1945. The intention is also to see whether the editorial board’s presentation of particular topics evolved during war. Another important issue is an attempt to answer the question to what extent the paper was an expression of the national aspirations of Ukrainians and to what extent it was an instrument of the German occupation authorities policy to subjugate the conquered territories of Central and Eastern Europe. The methodology included press content analysis. Its main objective is to observe the basic elements of the structure of a given press, distinguished according to the adopted criteria. These criteria may be technical, thematic and based on forms of expression. This study analyses the subject matter covered by the editorial board of the daily Krakivs’ki Visti (related to specific issues: political, social and economic). The dissertation consists of four chapters. Chapter 1 discusses the situation of the press in the General Government and the Reich Commissariat of Ukraine. Chapter 2 presents nationality issues with regard to Poles, Soviets, Jews, and Germans. Chapter 3 describes social issues dealt within on the pages of the daily, and Chapter 4 analyses economic issues. Concerning Poland and Poles, 1940-1942 were dominated by historical journalism by prominent Ukrainian journalists who were describing the Second Polish Republic from the representative of the national minority perspective. Many authorial commentaries were written at the time. From 1943 onward, however, the politics of the time became the main topic: the discovery of the graves of Polish officers in Katyn, the death of General Sikorski and the issue of the Polish government-in-exile, the Warsaw Uprising, and the installation of the communist system on Polish soil. Until the outbreak of war between the Third Reich and the USSR in June 1941, the notes on the USSR and Soviets were informative and devoid of commentary and sourced from the German news agency. After that date, the editors allowed for adding elaborate analysis and their own assessments of the past and present. Texts with anti-Jewish overtones appeared in the Krakivs’ki Visti newspaper throughout the period of its publication, even as late as December 1944. Clearly, the subject was covered more frequently from the fall of 1940 to the spring of 1941, that is, during the creation of ghettos in the General Government. At the time, the editors showed countries that were not controlled by the Third Reich were also regulating Jewish “settlements.” It openly wrote in the pages of Krakivs’ki Visti about the restriction of the rights of Jews in the General Government and in countries dependent on the Third Reich. This issue was also emphasized again in the spring and summer of 1943, during and after the collapse of the Warsaw Ghetto Uprising, and in the summer of 1944, when deportations of Hungarian Jews to Auschwitz were continued. Describing the Third Reich, its system and society, the editors of Krakivs’ki Visti, as in other topics, used German agency reports, but also created their own journalistic texts. The picture of the Third Reich and the Germans was always unambiguously positive. The journalists of the Ukrainian daily had a lot of freedom in covering social and economic issues. This is evidenced by the fact that the vast majority of these articles are signed with first and last names, so it was possible to identity of most of the authors. An analysis of their names and biographies makes it possible to determine that they were indeed experts in their respective fields, and their advice is of a practical nature. Discussing economic issues, they wrote about cooperatives, forced laborers, and quotas. The actions of the Germans were justified by the fact that they were at war and fighting for a better Europe, and the editors expressed understanding and support for them. Through the articles published in Krakivs’ki Visti, attempts were also made to change the Ukrainian countryside and city, to modernize them, and above all – to free them from the influence of Polishness. These tasks were assigned to numerous Ukrainian institutions being established in Lemko Region, Chelm Region, and Podlachia. My analysis of the content of the Krakivs’ki Visti and other legal dailies published during the German occupation shows that the content did not differ significantly from that presented by magazines that were published in the General Government and in the areas incorporated into the Third Reich. In addition, my analysis of post-war materials concerning the authors of Krakivs’ki Visti indicates that the Polish authorities viewed them as collaborators. From the Polish perspective, the attitude of Ukrainians active in Ukrainian social organizations and military formations permitted by the Germans during war was also collaboration. This issue remains to be controversial.