Mamy to w BUW. Herbarium Elisabeth Blackwell

Prezentujemy efekt pracy niezwykłej kobiety – zielnik autorstwa Elisabeth Blackwell (1707-1758), szkockiej artystki i botaniczki, przechowywany w Gabinecie Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie.

Publikacja, dedykowana lekarzom i aptekarzom, jest ciekawa ze względu na walory poznawcze i estetyczne. Ale z jej powstaniem wiąże się również historia wielkiej miłości. Drukowane zielniki, zwane dawniej także herbarzami bądź herbariami, cieszyły się dużą popularnością od początku wynalezienia sztuki typograficznej. Ciekawość wzbudzały zwłaszcza rośliny przywożone z odległych, egzotycznych krain. Opis ich leczniczych właściwości dopełniony materiałem ikonograficznym znajdziemy właśnie w prezentowanej publikacji.
Elisabeth Blackwell (z domu Blachrie) urodziła się w zamożnej rodzinie, dzięki czemu otrzymała gruntowne wykształcenie. Obdarzona talentem artystycznym, inspiracje do zilustrowania swojego dzieła zebrała w ogrodzie botanicznym w Londynie (Chelsea Physic Garden). Do pierwszej edycji (1737-1739) samodzielnie wykonała rysunki i miedziorytnicze tablice, a powstałe wizerunki kolorowała farbami wodnymi. Prawdopodobnie na jej sztukę miała wpływ twórczość innej uczonej kobiety – Marii Sybilli Merian. Omówienie roślin, pióra jej męża Alexandra (1709-1747), Elisabeth konsultowała z ówczesnymi autorytetami z dziedziny botaniki: sir Hansem Sloanem i dr. Richardem Meadem. Przedstawiamy drugie, rozszerzone wydanie zielnika. W każdym z sześciu tomów omówiono i zaprezentowano 100 roślin leczniczych, stąd nazwa tomu – centuria. Ryciny do tej edycji, stanowiące kopię pracy Elisabeth, oraz 100 nowych sporządził Nicolaus Friedrich Eisenberger (1707-1771), norymberski artysta. Treść uzupełnił Christoph Jacob Trew (1695-1769), ceniony niemiecki botanik, lekarz i jeden z największych bibliofilów swoich czasów. To właśnie Trew docenił naukową wartość ilustracji botanicznych Elisabeth i powziął decyzję, by przetłumaczyć jej pracę na język niemiecki i łacinę. Dzieło składa się z części opisowej i ilustracyjnej. Tomy posiadają dwie karty tytułowe, jedną w języku łacińskim, drugą – po niemiecku, oraz niezwykle efektowny, ręcznie kolorowany frontispis. W każdej centurii omówiono kolejno: budowę roślin, miejsce ich występowania i, przede wszystkim, zastosowanie w farmacji. Poza dwujęzycznymi notami, zielnik zawiera katalog autorów, z których czerpano wiedzę o przedstawionych roślinach, oraz spisy roślin w ośmiu językach. Drugą część tomu stanowi materiał ikonograficzny. Obok licznych ziół w publikacji omówiono: przyprawy, byliny, drzewa, krzewy – wszystko w kontekście przydatności w leczeniu chorób. I tak np. maść ze świeżych liści tabaki zaleca się stosować na rany, natomiast ananas winien wpływać na wzmocnienie serca. Spośród roślin trujących wymieniony został oleander, któremu starożytni (np. Pliniusz) przypisywali kojące działanie na ukąszenie węża, co zostało tu zdementowane. Efektowny dodatek na barwnych rycinach stanowią piękne motyle i poczwarki. Na jednej z tablic odnajdziemy turkucia podjadka – zmorę każdego ogrodnika. Prezentowany egzemplarz należał do Johanna Petera Eberharda (1727-1779), prof. fizyki, matematyki i farmacji w Halle oraz członka Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina. Jego podpis wraz z datą i miejscem zakupu widnieje na jednym z tomów. Być może to on właśnie pozostawił w książce dopiski, podkreślenia i… zasuszone rośliny. Skąd pomysł u Elisabeth, by zająć się wydaniem książki? Czy była to tylko potrzeba wypełnienia luki wydawniczej? I tu pojawia się wątek miłosny. Mąż botaniczki, Alexander, za długi trafił do więzienia. Wydanie herbarium było sposobem na spłatę jego finansowych zobowiązań. Pomysł okazał się trafny – już pierwsza, dwutomowa edycja zyskała uznanie środowiska medycznego, a dochody z jej sprzedaży pozwoliły na wykupienie Alexandra z więziennej celi. Ostatecznie historia związku państwa Blackwell nie kończy się happy endem, bowiem Alexander został stracony w Szwecji za zdradę stanu. Na szczęście pozostało po niej to cenne i piękne dzieło. Źródła ilustracji: https://www.biodiversitylibrary.org/i... https://books.google.pl/books?redir_e... https://www.chelseaphysicgarden.co.uk... https://commons.wikimedia.org/wiki/Fi...