Poradnictwo prawne i obywatelskie a nowe wykluczenia społeczne (na przykładzie polskich doświadczeń wprowadzania usług poradniczych)

Rozprawa Aleksandry Różyckiej. „Poradnictwo prawne i obywatelskie a nowe wykluczenia społeczne (na przykładzie polskich doświadczeń wprowadzania usług poradniczych)” obejmuje analizę instytucjonalizacji nieodpłatnego poradnictwa o charakterze prawnym na etapie przedsądowym, wprowadzonego do polskiego porządku prawnego w 2015 r. Analizy zjawisk poradniczych przeprowadzono w ujęciu nowego instytucjonalizmu, stąd w rozprawie przedstawiono wybrane koncepcje kształtowane w ramach tego podejścia badawczego i zaprezentowano ich użyteczność w rozważaniu procesu kształtowaniu usług społecznych i polityk publicznych w ogóle. Neoinstytucjonalne ramy poznawcze zastosowano do analizy oddolnych procesów tworzenia usług poradnictwa dla osób niezamożnych, jak też do prześledzenia odgórnej implementacji instytucji w Polsce, a także dla ukazania zmian i wstrząsów w zakresie świadczenia usług poradniczych. Nurt ten umożliwił pogodzenie perspektywy indywidualnej oraz instytucjonalnej, uwzględnianie oddziaływań płynących zarówno ze sprawczości agentów, jak i struktury stanowionej regulacją prawną, otoczenia społecznego, gospodarczego i kulturowego oraz wpływów szlaków historycznych na kształtowanie nowych usług publicznych w Polsce. Praca zawiera analizę zjawisk towarzyszących rozwojowi poradnictwa w skali makrosocjologicznej na przestrzeni ostatnich 100 lat. Prezentuje też przedsięwzięcia poradnicze, które można uznać za protoinstytucje nieodpłatnego poradnictwa typu prawnego dedykowanego osobom niezamożnym, a także historię kodyfikacji świadczenia ocenianych usług. Autorka wskazuje na współczesne okoliczności związane z niepewnością i ryzykiem, które mogą sprzyjać pojawianiu się nowych wykluczeń społecznych. Zastanawia się, na ile świadczenie nieodpłatnych porad typu prawnego ma potencjał, by niwelować skutki aktualnych zjawisk, w tym czy dostęp do prawa w formie poradnictwa może przyczyniać się do podniesienia poziomu bezpieczeństwa prawnego, pewności obywatelskiej i zaufania społecznego. Rozważania te dały podstawę do określenia, jakie warunki powinny modelowo spełniać takie usługi, aby skuteczniej wypełniać swoją rolę związaną z tworzeniem kultury zaufania (w ujęciu P. Sztompki). Na tej podstawie wskazano na wagę szerokiej dostępności usług dla niwelowania wykluczeń społecznych i rozróżniono kryteria będące podstawą oceny usług z punktu widzenia stopnia zaspokojenia potrzeby usługobiorcy: jakość relacyjną, odnoszącą się do procesu komunikacji, oraz wartość merytoryczną, odnoszącą się do poznawczej roli usług. W części analityczno-empirycznej pracy zaprezentowano wyniki analiz i badań dla różnych wymiarów procesu usługodawczego, realizowanego na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1534 i z 2025 r. poz. 1166). Ocena usług powszechnych została sformułowana na podstawie danych pozyskanych z triangulacji kilku metod badawczych, w tym danych zastanych (wtórnie analizowanych), danych surowych ilościowych i jakościowych oraz danych pochodzących z obserwacji uczestniczącej. Przedstawiona w pracy analiza kluczowych aspektów poradnictwa typu prawnego w praktyce pozwoliła na sformułowanie wniosków dotyczących rzeczywistego zakresu oddziaływania usług nieodpłatnego poradnictwa typu prawnego oraz wskazała na użyteczność takich analiz dla kształtowania polityk publicznych w przyszłości.

Aleksandra Różycka's dissertation, „Legal and citizens advice and new forms of social exclusion (based on the example of Poland's experience with introducing counselling services)” analyses the institutionalisation of free legal counselling at the pre-trial stage, which was introduced into the Polish legal system in 2015. The analysis of counselling phenomena was conducted from the perspective of neo-institutionalism, hence the dissertation presents selected concepts developed within this research approach and demonstrates their usefulness in considering the process of shaping social services and public policies in general. The neo-institutional cognitive framework was applied to the analysis of bottom-up processes of creating counselling services for the poor, as well as to tracing the top-down implementation of institutions in Poland, and to showing changes and shocks in the provision of counselling services. This trend made it possible to reconcile the individual and institutional perspectives, taking into account the impacts of both the agency of actors and the structure established by legal regulations, the social, economic and cultural environment, and the influence of historical trajectories on the shaping of new public services in Poland. The work contains an analysis of phenomena accompanying the development of counselling on a macrosociological scale over the last 100 years. It also presents counselling initiatives that can be considered proto-institutions of free legal counselling dedicated to the poor, as well as the history of the codification of the provision of assessed services. The author points to contemporary circumstances related to uncertainty and risk that may contribute to the emergence of new forms of social exclusion. She considers the extent to which the provision of free legal advice has the potential to mitigate the effects of current phenomena, including whether access to the law in the form of counselling can contribute to increasing legal security, civic confidence and social trust. These considerations provided the basis for determining the conditions that such services should ideally meet in order to more effectively fulfill their role in creating a culture of trust (as defined by P. Sztompka). On this basis, the importance of wide availability of services for reducing social exclusion was highlighted and criteria were distinguished which form the basis for evaluating services from the point of view of the degree to which they satisfy the needs of the service user: relational quality, relating to the communication process, and substantive value, relating to the cognitive role of services. The analytical and empirical part of the thesis presents the results of analyses and research on various dimensions of the service provision process, carried out on the basis of the Act 5th of August 2015 on free legal aid, free civic counselling and legal education (Dz. U. z 2024 r. poz. 1534 i z 2025 r. poz. 1166). The assessment of universal services was formulated on the basis of data obtained from the triangulation of several research methods, including existing data (re-analysed), raw quantitative and qualitative data, and data from participant observation. The analysis of key aspects of legal counselling in practice presented in the study allowed for the formulation of conclusions regarding the actual scope of impact of free legal counselling services and indicated the usefulness of such analyses for shaping public policies in the future.