Charaktery i afekty. Konstrukcja postaci w polskich adaptacjach baśni Apulejusza o Amorze i Psyche (Marino–Anonim, Jan Andrzej Morsztyn, Anna Olimpia Mostowska)

Praca analizuje konstrukcję postaci w trzech polskich adaptacjach opowieści o Amorze i Psyche z „Metamorfoz” Apulejusza. Porównawcza analiza obejmuje IV pieśń anonimowego tłumaczenia poematu „L’Adone” Giambattisty Marina (I połowa XVII w.), utwór Jana Andrzeja Morsztyna pt. „Psyche” (ok. 1689) oraz opowiadanie Anny Olimpii Mostowskiej – „Miłość i Psyche” (1809). Konstrukcje postaci w tych trzech utworach nie były dotychczas przedmiotem analizy porównawczej. Celem komparacji jest (1) wskazanie cech typowych bohaterów mitologicznych, (2) uwypuklenie rysów indywidualnych postaci, (3) określenie różnic w konstrukcji i charakteryzacji literackich person w porównywanych dziełach oraz (4) interpretacja przyczyn tych różnic. Refleksja dotyczy technik descriptio personae i ethopoia, kategorii charakteru, decorum postaci, ekspresji afektów. Trzy rozdziały poświęcone trzem głównym bohaterom – Psyche, Kupidynowi oraz Wenus – zestawiają deskrypcje wyglądu zewnętrznego, konstrukcję psychologii postaci, styl ich wypowiedzi, który odzwierciedla charakter (ethopoia). Analiza porównawcza tekstów dowodzi, że konstrukcje postaci różnią się pod względem szczegółowości opisów kobiecego i męskiego piękna, zgodności kreacji charakterów z klasyczną zasadą decorum, strategii przedstawiania emocji. Wskazane rozbieżności wynikają z odmiennych estetyk utworów – wpływu poetyki marinizmu w poematach barokowych oraz inspiracji sentymentalizmem i estetyką rokoka w opowiadaniu Mostowskiej.

This study analyses the portrayal of characters in three Polish adaptations of Cupid and Psyche’s story from Apuleius’ ‘Metamorphoses’. The comparative analysis includes the fourth canto of Giambattista Marino’s ‘L’Adone’ in anonymous Polish translation (1st half of the 17th century), Jan Andrzej Morsztyn’s poem ‘Psyche’ (ca. 1689), and Anna Olimpia Mostowska’s short story ‘Miłość i Psyche’ (1809). The construction of literary characters in these three works has not previously been the subject of comparative analysis. The aim of this comparison is (1) to identify the typical characteristics of mythological characters, (2) to highlight their individual traits, (3) to point out the different methods of depicting literary characters in compared works, and (4) to reveal the reasons for these differences. The analysis focuses on the techniques of descriptio personae, category of character, ethopoia, decorum, and the expression of emotions. The three chapters—devoted to the three main characters (Psyche, Cupid, and Venus)—compare descriptions of their physical appearance and psychology and confront their manners of speech (ethopoia). The analysis proves that examined works differ in meticulousness of depicting female and male beauty, vary in the degree to which their character construction adheres to the principle of decorum and exhibit different expression of characters’ emotions. These differences stem from the fact, that the analysed works draw inspirations from various aesthetics. 17th-century poems were influenced mainly by Marinist poetics, while Mostowska’s short story reveals inspirations from sentimentalism and Rococo aesthetic.