Kwalifikacje i zatrudnienie wobec zmian technologicznych

Zmiany technologiczne oddziałują na różne obszary życia i działalności człowieka, wpływają na kształtowanie się nowego paradygmatu rozwojowego i porządku normatywnego. Wykorzystywane rozwiązania informatyczne, automatyzacja oraz adaptacja sztucznej inteligencji rzutują na rodzaj i formę pracy wykonywanej przez człowieka, a także na zakres kwalifikacji oczekiwanych od pracownika. Następują zmiany form zatrudnienia; przejście od standardowego zatrudnienia do zatrudnienia opartego na zasadzie flexibility i gig economy, co zasadniczo zmienia pozycję społeczną pracowników i bezpieczeństwo pracy. Dysertacja składa się z dwóch części. Pierwsza zawiera analizę teoretyczną, przegląd literatury przedmiotu i badań dotyczących kwalifikacji, kompetencji i zatrudnienia. Terminy przedstawiono w odniesieniu do wybranych zjawisk – aktualnie zachodzących i prognozowanych w aspektach społecznym i ekonomicznym. Druga część zawiera przedstawienie problemu badawczego oraz analizę i wyniki badań własnych. Zmiany technologiczne i demograficzne, brak pracowników posiadających kwalifikacje oczekiwane i potrzebne pracodawcom oraz pogłębiająca się luka kompetencyjna są czynnikami silnie oddziałującymi na sytuację i rozwój polskich przedsiębiorstw. Rozdział pierwszy stanowi pogłębioną analizę wpływu zmian technologicznych na życie i działalność człowieka. Ukazanie zmian na tle rozwoju rewolucji przemysłowych pozwoliło na ocenę dynamiki postępu technologicznego oraz jego oddziaływania na kwalifikacje i zatrudnienie. Punkt wyjścia zdefiniowania możliwych ryzyk stanowiła koncepcja „społeczeństwa ryzyka” Ulricha Becka. Trzy kolejne rozdziały poświęcono kwalifikacjom i kompetencjom. Konceptualizacja obu pojęć w ujęciu socjologicznym, interdyscyplinarnym, chronologicznym i międzynarodowym została zakończona analizą znaczeniową. Proces standaryzacji kompetencji i kwalifikacji ukazano w odniesieniu do unijnych zaleceń dotyczących rozwoju kompetencji kluczowych i Europejskiej Ramy Kwalifikacji. W rozdziale piątym przedstawiono znaczenie kapitału ludzkiego w rozwoju pracownika i przedsiębiorstwa. Ukazanie kwalifikacji jako przedmiotu wymiany w stosunkach społecznych pozwoliło na podkreślenie ich znaczenia w życiu zawodowym człowieka. Punktem wyjścia charakterystyki najważniejszych czynników determinujących wymianę społeczną były koncepcje George’a C. Homansa oraz Petera Blaua. Rozdział szósty stanowi rozbudowaną konceptualizację oraz analizę różnic w podejściach do definiowania zatrudnienia. Stosunek społeczny, którym określa się zatrudnienie, może przybierać różne formy – standardowe i niestandardowe, pracownicze bądź niepracownicze. Charakterystyka wybranych form zatrudnienia została ukazana na tle zmian technologicznych. W rozdziale siódmym przedstawiono analizę i wyniki badań własnych, których celem było poznanie oczekiwań pracodawców względem kwalifikacji posiadanych przez nowo zatrudnianych młodych pracowników w branży budowlanej, transportowej i nowych technologii. Zastosowana metoda badawcza to wywiady przeprowadzone z mikroprzedsiębiorcami, małymi przedsiębiorcami oraz z ekspertami reprezentującymi wybrane branże, w których działają pracodawcy. Kwalifikacje ważne przy zatrudnieniu młodych pracowników w badanych przedsiębiorstwach zostały zidentyfikowane w formie „trójkąta kwalifikacji”. Omówione w dysertacji zagadnienia przedstawiono w ujęciu doktrynalnym z uwzględnieniem polskich i europejskich aktów prawnych oraz dokumentów strategicznych. Przegląd literatury obejmował wybrane prace teoretyczne, badania, raporty i analizy przygotowane przez międzynarodowe i krajowe instytucje oraz artykuły opublikowane na portalach branżowych.

Technological changes affect various areas of human life and activity, influence the formation of a new development paradigm and normative order. IT solutions, automation and artificial intelligence are affecting the type and form of work performed by humans, as well as the range of qualifications expected of an employee. There are changes in the forms of employment; a shift from standard employment to employment based on flexibility and the gig economy, which fundamentally changes the social position of workers and job security. The dissertation consists of two parts. The first contains a theoretical analysis, a review of the literature on the subject and research on qualifications, competencies, and employment. The terms are presented in relation to selected phenomena - currently occurring and projected in social and economic aspects. The process of standardizing competencies and qualifications is shown in relation to the EU recommendations for the development of key competencies and the European Qualifications Framework. The second part includes a presentation of the research problem and the analysis and results of our own research, whose purpose was to learn about the expectations of employers regarding the qualifications possessed by newly hired young workers in the construction, transportation, and new technology industries. Technological and demographic changes, the lack of employees with the qualifications expected and needed by employers, and the widening competence gap are factors strongly affecting the situation and development of Polish companies. The issues discussed in the dissertation were presented considering Polish and European legal acts and strategic documents. The literature review included selected theoretical works, studies, reports, and analyses prepared by international and national institutions, as well as articles published on industry portals.