Strategie dziewczęcości. Z archiwum relacji Maryli Wolskiej: Anna Turowska i Maria Seweryna Pawlikowska („Maciuś")

Celem rozprawy jest opisanie strategii budowania koncepcji dziewczęcości jako pola realizacji projektów artystycznych oraz tożsamościowych przez Marylę Wolską (1873–1930), lwowską pisarkę, tłumaczkę, publicystkę, gospodynię salonu literackiego, nieformalną współredaktorkę pisma literacko–artystycznego „Lamus”. Podstawą źródłową pracy są 1) nieobjęte dotąd refleksją badawczą materiały archiwalne Maryli Wolskie: jej listy do wieloletniej przyjaciółki, pisarki i tłumaczki, Anny z Kłopotowskich Turowskiej (1871–1955) oraz dziennik z I Wojny Światowej w przeważającej większości spisywany jako niekończący się list do Marii Seweryny z Trojackich Pawlikowskiej (ok. 1888–1923), pierwszej żony Michała Pawlikowskiego, przyjaciela domu, współpracownika, a ostatecznie także – zięcia i powiernika Maryli Wolskiej; 2) wybrane utwory Maryli Wolskiej, a w szczególności niedoreprezentowana w literaturze naukowej twórczość prozatorska i dramatyczna lwowianki. Do badania tak dobranego materiału wypracowuję własną kategorię interpretacyjną „niebka”. To pojęcie, pierwotnie stanowiące nazwę popularnej wśród dziewcząt w II poł. XX wieku zabawy, w ujęciach kulturoznawczyń i pisarek (Elżbiety Janickiej, Weroniki Murek, Patrycji Dołowy, Magdaleny Franczak, Sylwii Chutnik, Izabeli Filipiak) uległo konceptualizacji między innymi jako instrumentarium i imaginarium dziewczęcej kondycji. Tak rozumiane „niebko” wyposażam w dalsze konteksty, lokując je na przecięciu pochodzących od samej Wolskiej formuł „lamusa” i „quodlibetu”, rozwiniętej przez Danutę Ulicką koncepcji archiwum jako „otwartej księgi opowieści”, a także obranych tutaj jako wzorcowe przykładów lektury materiału epistolarnego zaprezentowanych m.in. przez Elżbietę Dąbrowicz oraz Annę Janicką. W pierwszej części rozprawy przyglądam się epistolarnym zapisom wieloletniej relacji Maryli Wolskiej i Anny Turowskiej. Wyodrębniam dwa główne obszary wspólnego obu przyjaciółkom doświadczenia społecznego i kulturowego, wokół których Wolska budowała swoje koncepcje dziewczęcości. Po pierwsze, staram się pokazać, że pozostawanie w sferze oddziaływań patriarchalnych mechanizmów dążących do separowania od siebie kobiet, zamykania ich w kręgu relacji rodzinnych oraz burzenia publicznych form kobiecej wspólnotowości i samoorganizacji, stało się podglebiem dla niezwykle częstych w listach Wolskiej do Turowskiej triadycznych konstrukcji „gadać – gadać – gadać”. Udowadniam, że sposób, w jaki Wolska operuje tym słowem przypomina opisane przez Silvię Federici i Katarzynę Szopę feministyczne gesty odzyskiwania „plotki” jako słowa niegdyś symbolizującego ideę kobiecej solidarności, a wkrótce – jako subwersywnego języka i formy działania kobiet w represjonującej je kulturze patriarchalnej. Poddając lekturze tytułowe opowiadanie Wolskiej z jej tomu prozatorskiego pt. Dziewczęta usiłuję jednak pokazać, że „gadać” to dla pisarki słowo-klucz organizujące wspólnotę nie kobiet, lecz dziewcząt, a umieszczenie go w figurze potrójnego powtórzenia ma za zadanie zapętlenie rytuału przejścia w kobietę, zatrzymanie się w wiecznej liminalności dziewczyny. Po drugie, na rozwijanych przez Wolską strategie dziewczęcości silnie zaznaczył się wpływ reguł obowiązujących w lwowskim polu literackim na wybory artystyczne i tożsamościowe Wolskiej, tj. na właściwą jej chęć realizowania się w trudnych do uzgodnienia rolach żony, matki, gospodyni salonu literackiego i (tylko postulatywnej) roli nowoczesnej pisarki zarabiającej piórem na utrzymanie. W tym kontekście dziewczęcość zostaje pomyślana jako kategoria rozszczelniająca organizującą dynamikę ówczesną życia literackiego dychotomię kobiece – męskie, a także jako tryb intymnego obcowania z tekstem, który jest wolny od będących przede wszystkim męskim tworem strategii czytelniczych. W drugiej części rozprawy koncentruję się na archiwalnym dzienniku-liście Maryli Wolskiej z I wojny światowej. Nietypowa budowa i związana z tym przynależność gatunkowa materiału podyktowała kompozycję tego fragmentu mojej rozprawy. Najpierw zajmuję się wyłącznie czterema pierwszymi zapiskami Wolskiej z sierpnia 1914 roku, które, jak staram się pokazać, stanowią dramatyczną opowieść matki zmuszonej posłać na front swoich dwóch synów. Ujawniam, że wobec niezgody na udział swoich dzieci w wojnie diarystka tworzy konstrukcję chłopcy-ziele (związaną z ludowym świętem Matki Boskiej Zielnej z 15 sierpnia) i – na wzór znanych z jej listów do Turowskiej triad „gadać – gadać – gadać” – usiłuje zatrzymać rytuał przejścia: tym razem z chłopców w walczących na wojnie mężczyzn. Następnie przechodzę do drugiej części zachowanego wojennego dokumentu Wolskiej, który od 21 czerwca 1915 roku przyjął postać niekończącego się listu kierowanego konsekwentnie do „Maciusia”, tj. Marii Seweryny z Trojackich Pawlikowskiej. Sięgając m.in. po rozwiniętą przez Erica Berne’a koncepcję skryptów oraz jej interpretacyjne zastosowanie w odniesieniu do bajkowej opowieści o „Głupim Maciusiu” zaprezentowane przez Joannę Ślósarską, rozpoznaję obecnego w dzienniku-liście „Maciusia” jako stworzony przez Wolską na własny użytek fantazmat tożsamościowy dziewczyny przez zamążpójście wpisanej w krąg kultury ziemiańskiej. Przyjrzenie się tekstowym zapisom dwóch osobnych relacji Wolskiej pozwoliło odjednoznacznić ważną dla pisarki konstrukcję dziewczęcości i uwydatnić tkwiące w strategiach jej budowania sprzeczności. Chociaż na przestrzeni listów do Turowskiej i w swojej twórczości prozatorskiej Wolska uciekała w dziewczęcość jako teren wolny od tożsamościowych wmówień i społecznych uzurpacji, to nie ustrzegła się – tak silnej w ówczesnej kulturze i żywotnej do dzisiaj – pokusie napełniania tajemniczego i nieodgadnionego, a przez to fascynującego i jednocześnie niebezpiecznego, znaku, jakim jest dziewczyna, własną treścią i zamknęła Marię Sewerynę Pawlikowską w ciasnym skrypcie „Maciusia”. Budowane zarówno w ramach relacji z Turowską, jak i Marią-„Maciusiem” projekty dziewczęcej tożsamości nosiły w sobie również niepokojący rys związany z właściwą Wolskiej chęcią zatrzymania hierarchii klasowych, w tym ambicji podtrzymania arystokratycznego oraz ziemiańskiego habitusu w warunkach dokonujących się intensywnie przemian społecznych, politycznych i kulturowych. Nie można też pominąć milczeniem wybitnie polskocentrycznego spojrzenia pisarki na wielokulturowe i wieloetniczne dziedzictwo Galicji, podejmowane przez nią próby „wypisania” z tkanki życia publicznego Lwowa Żydów czy Rusinów. Uzupełnieniem rozprawy jest dołączony do niej Aneks. Umieściłam w nim treści (fotografie, zestawienia tabelaryczne podsumowujące stan zachowania epistolarnej spuścizny Wolskiej, bibliografię twórczości Anny Turowskiej i in.), które – z jednej strony – uzupełniają tok mojego wywodu, z drugiej – jak wierzę – mogą stanowić niezależny materiał dla innych badaczy i badaczek zainteresowanych nie tylko postacią Maryli Wolskiej i jej najbliższym otoczeniem.

The aim of the dissertation is to present the way in which Maryla Wolska (1873–1930) – Lviv poetess, translator, publicist, hostess of a coterie of writers, unofficial co-editor of the literary magazine „Lamus” – constructed the concept of girlhood as a sphere for generating her artistic and identity projects. The analysis will be informed by 1) hitherto unearthed materials from Wolska’s archive: her correspondence with a friend of long standing, a writer and translator, Anna Turowska née Kłopotowska (1871–1955) and a Great War diary written as an unending letter addressed to Maria Seweryna Pawlikowska née Trojacka (ca. 1888–1923), the first wife of Michał Pawlikowski, a family friend, associate editor and eventually Wolska’s son-in-law and confidant; 2) a selection of Wolska’s works with emphasis laid on prose and plays – both somewhat underrepresented in recent scholarship. In terms of methodological tools, I introduce a self-devised interpretative category of niebko. Initially, this term served to denote a popular play for girls in the second half of 20th century, however – under the scrutiny of female writers and cultural-studies scholars (Elżbieta Janicka, Weronika Murek, Patrycja Dołowa, Magdalena Franczak, Sylwia Chutnik, Izabela Filipiak) – it has been revived as a conceptual instrumentation and imaginarium of the state of girlhood. I adopt this understanding of niebko and amplify it with additional themes locating it (1) at the intersection between Wolska’s own cognitive formulas (lamus and quodlibet); (2) in relation to the concept of the archive as an “open book of tales” (Ulicka 2024); (3) with regard to the modes of reading correspondence as presented by Elżbieta Dąbrowicz and Anna Janicka. In the dissertation’s first chapter I study the long-standing epistolary relation between Maryla Wolska and Anna Turowska. This leads me to distinguishing two major areas of social and cultural experiences shared by the two writers. These experiences then served Wolska as a means of conceptualising the phenomenon of girlhood. First, I attempt to demonstrate that the unusually regular triad-like communication construct “gadać – gadać – gadać” (to chatter – to chatter – to chatter) found in correspondence between Wolska and Turowska stems from the state of being under the influence of patriarchal mechanisms that strive to keep women in isolation, to close them within the sphere of family ties and to shatter the public forms of female communities and other forms of self-organisation. In addition, I consider how Wolska’s use of the word gadać (to chatter) is reminiscent of the feminists reclaiming the word gossip (Federeci 2018, Szopa 2020) as a word that had once indicated female solidarity and subsequently testified to the subversive language and activities of women directed against the repressiveness of the patriarchal culture. Studying the eponymous novel Dziewczęta from Wolska’s debut collection, I intend to demonstrate that gadać is the keyword with which the author orchestrates a community not for women, but for girls, and that the word, thrice repeated, acts as an endless loop that serves to cease the rite of passage into a woman by rooting one in a never-ending state of girlhood liminality. Second, Wolska’s girlhood strategies are to a large extent determined by the norms of the Lviv literary field that affected her artistic and identity choices. In other words, her attempt to find fulfilment in writing has been somewhat thwarted by the imposition of the role of wife, mother and literary salon hostess as well as the role of a modern female writer able to support her family on writing alone. In this context, girlhood serves to decompose the dominating dichotomy between male and female on the one hand, on the other – allows to commune intimately with the literary text now free from the male-driven reading scripts. In the second part of my dissertation, I focus on Wolska’s archival First World War letter-diary. Its unusual structure and boundary-crossing genre determined the framework of this chapter. To begin with, I give my attention to the four initial entries from August 1914 which, as I intend to demonstrate, constitute a tragical story of a mother forced to send her two sons to war. Opposing to her children’s participation in the conflict, Wolska produces another communication construct – that of chłopcy-ziele (boys of the herbs), tightly connected with the folk celebration of the Divine Mother of Herbs. Not unlike in the triad gadać – gadać – gadać, here too Wolska tries to cease the rite of passage: this time between boyhood and manhood. Then, I move to the second part of Wolska’s letter-diary which from 21st June 1915 takes on the form of an unending letter addressed to “Maciuś”, i.e. Maria Seweryna Pawlikowska née Trojacka. By invoking Eric Berne’s script analysis and its use in the study of Jan Józef Kraszewski’s folktale (Głupi Maciuś) as presented by Joanna Ślósarska, I recognise the “Maciuś”-figure in Wolska’s letter-diary as a phantasmal representation of a girl destined to marry into the culture of Polish landed gentry. The investigation of the textual accounts of Wolska’s two separate relations with Trojacka and Pawlikowska allowed me to render the girlhood construct more ambiguous and underscore the contradictions that found the strategies of its conception. In her letters to Turowska as well as in her prose works Wolska escaped into girlhood as a space free from identity inveiglements and social usurpations of power. Nevertheless, Wolska could not resist the temptation to saturate the identity of a girl – unfathomable and enigmatic, simultaneously fascinating and dangerous – with her own substance and trapped Maria Seweryna Pawlikowska in a confined script of “Maciuś”. The two projects of constructing the girl-identity established by Wolska with regard to her relations with Turowska and Pawlikowska contained also a troubling trace of Wolska’s willingness to maintain the class hierarchy as well as the aristocratic and gentry habituses at the time of ongoing great social, political, and cultural change. Moreover, one cannot omit to mention Wolska’s remarkably polonocentric view on the multicultural and multiethnic legacy of Habsburg Galicia, her attempts at excluding Jews and Ruthenians from the fabric of Lviv public life. The dissertation is complemented by the Appendix. Placed there are contents that supply the dissertation’s main argument: photos, tables showing the state of Wolska’s correspondence, the bibliography of Turowska’s literary output etc.). I believe that these can also constitute a point of departure for future scholars to conduct their own research on Maryla Wolska and her nearest circles.