Regulacja sektorowa rynku gazu ziemnego jako instrumentarium prawne urzeczywistniające wartość wolnej konkurencji

W niniejszej pracy przeprowadzono analizę regulacji sektorowej rynku gazu ziemnego, ze szczególnym uwzględnieniem instrumentów prawnych umożliwiających realizację zasady wolnej konkurencji w warunkach monopolu naturalnego oraz zachodzącej transformacji energetycznej. Na początku zaprezentowano aksjologiczne i ekonomiczne podstawy zasady konkurencji oraz zbadano jej wzajemne relacje z interwencją państwa. Następnie omówiono genezę oraz ewolucję międzynarodowych i unijnych ram prawnych, po czym dokonano analizy rozwiązań funkcjonujących w polskim porządku prawnym. Opracowanie obejmuje również systematyzację pojęcia regulacji sektorowej, przedstawiając klasyczne modele regulacyjne (rate-of-return oraz price-cap), koncepcję essential facilities doctrine oraz konkurencję porównawczą jako narzędzia dyscyplinowania monopolu sieciowego. W pracy scharakteryzowano specyfikę rynku gazu, uwzględniając segmentację łańcucha wartości, infrastrukturę przesyłową i magazynową. Dokonano także rekonstrukcji procesu liberalizacji w wybranych krajach (Wielka Brytania, Niemcy, USA) oraz w prawie unijnym, szczególnie akcentując rolę instytucji unbundlingu i zasady dostępu stron trzecich do sieci (TPA) jako istotnych instrumentów umożliwiających rozwój konkurencji. Ponadto wnikliwie przeanalizowano polski system prawny, uwzględniając zagadnienia koncesjonowania działalności gospodarczej, regulacji taryf, obowiązków publicznych, kompetencji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE) oraz obowiązujący system sankcji. Ukazano ich komplementarność wobec krajowego prawa antymonopolowego. Podsumowanie pracy wykazuje, że właściwie skonstruowane instrumenty regulacyjne nie stoją w sprzeczności z zasadą wolnej konkurencji, lecz umożliwiają jej praktyczne urzeczywistnienie poprzez zapewnienie niedyskryminacyjnego dostępu do infrastruktury sieciowej, przejrzystości taryf oraz odpowiednich bodźców inwestycyjnych. Jednocześnie podkreślono, że priorytety takie jak bezpieczeństwo energetyczne oraz dostępność cenowa energii wymagają dalszego dostosowywania modelu regulacyjnego, szczególnie w zakresie elastyczności taryfowej, integracji rynków regionalnych oraz wzmocnienia niezależności krajowego regulatora.

In this study, an analysis has been conducted of the sector-specific regulation of the natural gas market, with particular emphasis on the legal instruments enabling the implementation of the principle of free competition in the context of a natural monopoly and an ongoing energy transition. At the outset, the axiological and economic foundations of the principle of competition are presented, along with an examination of its interrelations with state intervention. This is followed by a discussion of the genesis and evolution of the international and EU legal frameworks, before proceeding to an analysis of the solutions operating within the Polish legal order. The work also includes a systematisation of the concept of sector-specific regulation, presenting classical regulatory models (rate‑of‑return and price‑cap), the concept of the essential facilities doctrine, and yardstick competition as tools for disciplining a network monopoly. The specificity of the gas market is characterised, taking into account the segmentation of the value chain, as well as transmission and storage infrastructure. Additionally, the process of liberalisation has been reconstructed in selected countries (the United Kingdom, Germany, the United States) and in EU law, with particular emphasis on the role of unbundling institutions and the principle of third‑party access (TPA) to networks as key instruments enabling the development of competition. Furthermore, the Polish legal system is thoroughly analysed, taking into account matters such as the licensing of economic activity, tariff regulation, public service obligations, the competences of the President of the Energy Regulatory Office (URE), and the existing sanctioning regime. Their complementarity with domestic antitrust law is demonstrated. The conclusion of the study shows that properly designed regulatory instruments do not conflict with the principle of free competition; rather, they make its practical realisation possible by ensuring non‑discriminatory access to network infrastructure, tariff transparency, and adequate investment incentives. At the same time, it is emphasised that priorities such as energy security and affordability of energy require further adaptation of the regulatory model, particularly in terms of tariff flexibility, integration of regional markets, and strengthening the independence of the national regulator.