Sprawstwo uchodźców z Czeczenii w Polsce. Wyzwania, możliwości i formy zaangażowania.

Tematem rozprawy jest społeczne zaangażowanie uchodźców i uchodźczyń z Czeczenii w Polsce. Ramy teoretyczne dla rozprawy i analizy sprawstwa Czeczenów wyznaczyła teoria morfogenetyczna Margaret Archer (2000/2013). Podejście to pozwala na prowadzenie analizy z perspektywy sprawstwa, refleksyjności i podmiotowości oraz na uchwycenie transformacyjnego potencjału działań, przy jednoczesnym uwzględnieniu i analizie wpływających na sprawstwo czynników strukturalnych i kulturowych. W pracy zaproponowano nie tylko kompleksowy sposób wykorzystania teorii Archer, ale także oryginalne zestawienie jej z teoriami i badaniami z zakresu socjologii i psychologii społecznej. Takie podejście pozwoliło nie tylko na pogłębienie analiz i lepsze dopasowanie teorii do obszaru prowadzonych badań, a także może być aplikowane w innych obszarach badawczych. Społeczność Czeczenów jest obecna w Polsce od trzech dekad i do 2022 roku stanowiła najliczniejszą grupę uchodźców w Polsce. Prezentowane w pracy badanie stanowi pierwszy od dawna szeroki projekt badawczy na temat doświadczeń osób z Czeczenii w Polsce i pierwsze kompleksowe omówienie ich społecznego zaangażowania. Podstawą analiz w rozprawie było badanie jakościowe prowadzone w oparciu o półustrukturyzowane wywiady ze społecznie zaangażowanymi 21 Czeczenami i Czeczenkami, i 10 pracownikami instytucji publicznych i organizacji pozarządowych, którzy nie są Czeczenami, a w swojej pracy wspierają uchodźców oraz 10 koordynatorami działań wzmacniających samorzecznictwo i sprawstwo uchodźców. W rozprawie poddano kompleksowej analizie sprawstwo Czeczenów zarówno z perspektywy jednostki, jak i zbiorowości, uwzględniając jego uwarunkowania, refleksyjność, motywy, troski, podejmowane działania i ścieżki zaangażowania. Badanie wykazało, że działania podejmowane przez osoby z Czeczenii są kształtowane przede wszystkim przez napięcie między poczuciem solidarności a ograniczonym zaufaniem, wewnętrzne podziały, lęk przed działaniami politycznymi zakorzeniony w doświadczeniach z Czeczenii oraz obawy dotyczące zanikania czeczeńskiej kultury. Wobec tego zaangażowanie Czeczenów koncentruje się na wzajemnej pomocy, budowaniu wspólnoty i podtrzymywaniu kultury. W odniesieniu do działań skierowanych na kontekst polski najczęściej dotyczyły one wysiłków na rzecz poprawy postaw i relacji międzygrupowych i promowania pozytywnego wizerunku Czeczenów, rzadziej natomiast miały na celu kwestionowanie działań państwa. Wpisuje się to w czeczeński etos gościnności i norm regulujących zachowania gości. Ten stan rzeczy wzmacniają postawy Polaków, często postrzegających uchodźców jako gości, którzy nie powinni podważać praktyk państwa i społeczeństwa, które ich przyjęło. Równocześnie działania, których celem jest zmiana w polskim kontekście, są podejmowane, ale warunkiem jest zaproszenie do nich przez Polaków. Dla podejmowania wszelkich działań – czy to skierowanych na społeczność czeczeńską, polskie społeczeństwo czy struktury – potrzebne jest doświadczenie życzliwości. Życzliwość – zwłaszcza w kontekście trudnych doświadczeń, takich jak wojna, migracja czy dyskryminacja – może nadawać życiu uchodźców nowy sens, dawać nadzieję, motywować do działania, wzmacniać rezyliencję i przekształcać trudne doświadczenia w źródło sprawstwa. W tym sensie każde działanie, nawet pozornie niewielkie, niesie potencjał zmiany – zarówno indywidualnej, jak i społecznej.

The dissertation explores the social engagement of refugees from Chechnya in Poland. The theoretical framework for the thesis and the analysis of Chechen agency is based on Margaret Archer's (2000/2013) morphogenetic theory. This approach provides lenses for the analysis of social involvement from the perspectives of agency, reflexivity, and subjectivity, capturing the transformative potential of actions while considering the structural and cultural factors that influence agency. The dissertation not only comprehensively applies Archer's theory, but also uniquely juxtaposes it with theories and research from sociology and social psychology. This not only allows for a deeper analysis and better grounding in the research field, but can be applied also in other social fields. The Chechen community has been present in Poland for three decades, and constituted the largest refugee group in the country until 2022. This study is the first extensive research project in a long time to examine the experiences of this group, as well as the first comprehensive discussion of their social involvement. The basis for the analysis constitutes a qualitative study based on semi-structured interviews with 21 socially engaged Chechens, as well as 10 non-Chechen employees of public institutions and non-governmental organisations supporting refugees, and 10 coordinators of activities strengthening self-advocacy and agency of refugees. The dissertation provides a comprehensive analysis of Chechen agency, from individual and collective perspectives, examining factors such as conditioning, reflexivity, motives, concerns, actions, and paths of engagement. The study revealed that the actions undertaken by Chechens in Poland are shaped primarily by tensions between a sense of solidarity and limited trust, internal divisions, fear of political action grounded in the experiences from Chechnya, and concern about cultural decline. Consequently, engagement by the Chechen community focuses on mutual support, community building, and cultural preservation. When it comes to actions in the Polish context, they are most often aimed at improving intergroup attitudes and relations and promoting a positive image of people from Chechnya, and less often challenge or contest the state practices. This is influenced by the Chechen ethos of hospitality and the norms that regulate the behaviour of guests. This is further reinforced by the attitudes of Poles, who often perceive refugees as guests who should not challenge the practices of the state and society that welcomed them. Nevertheless, the actions aimed at change in Polish context are undertaken willingly, albeit upon invitation of Poles. For any involvement – either aimed at the Chechen community or Polish society and structures – the crucial factor is having the experience of kindness. Kindness – especially in the context of having difficult experiences as war, migration or discrimination – can provide refugees with a renewed meaning in life, give hope, motivate action, strengthen resilience and transform difficult experiences into a source of agency. In this sense, every 'kind' action, even small, has the potential to bring about individual and social change.