Rola empatii w moralnej ocenie czynów przestępczych

Niniejsza praca licencjacka podejmuje problematykę roli empatii w procesie formułowania oceny moralnej wobec czynów przestępczych. Głównym celem badań było określenie funkcji w moralnej ewaluacji czynów prawnie niedopuszczalnych oraz zbadanie zależności między nimi występującymi. Uwzględniono podział na empatię afektywną oraz poznawczą. W części teoretycznej zdefiniowano empatię jako wielowymiarowy konstrukt na podstawie modelu M. Davisa (1999). Poruszono także to zagadnienie z perspektywy neurobiologicznej zjawiska oraz czynników kształtujących jej poziom. Omówiono również społeczną percepcję przestępczości i mechanizmy osądów moralny, w tym teorię J. Greene’a (2014), J. Haidta (2000) oraz J. Resta (1986). Przywołano zjawiska takie jak fenomen sprawiedliwego świata, atrybucja obronna, dehumanizacja, teoria moralnego wyłączenia A. Bandury (1999) oraz koncepcję ,,idealnej ofiary” N. Christiego (1986). Przegląd literatury wskazał, że wyższa empatia, szczególnie ta wykazywana wobec ofiary zaostrza ocenę sprawcy, a jej deficyty sprzyjają zachowaniom antyspołecznym. Część empiryczna oparła się na badaniu ilościowym zrealizowanym metodą sondażu diagnostycznego za pomocą techniki ankiety internetowej w okresie między grudniem 2025 roku a majem 2026 roku. Grupa badana liczyła 130 osób, podzielonych na dwie kategorie wiekowe: młodych dorosłych w wieku 18-26 lat (80 osób) oraz osoby w okresie średniej dorosłości w wieku 40-60 lat (50 osób). Kobiety stanowiły 73,8% wszystkich uczestników. Narzędziami badawczymi były standaryzowana Skala Empatii Perth (PES) oraz osiem autorskich scenariuszy opisujących hipotetyczne przestępstwa. Analiza zgromadzonego materiału wykazała, że w próbie dominował średni ogólny poziom empatii - 64,6%. Kobiety, szczególnie w młodszej grupie uzyskiwały najwyższe wyniki empatii, również afektywnej i poznawczej, podczas gdy najniższe rezultaty odnotowano u starszych mężczyzn. Ogółem cała grupa respondentów osiągała wyższe wyniki w obszarze empatii poznawczej niż afektywnej. W kontekście moralnej oceny czynów badani najchętniej rozumieli motywy i współczuli sprawcom kradzieży umotywowanej trudną sytuacją życiową, pobicia w obronie drugiej osoby oraz oszustwa egzaminacyjnego, uznając te czyny za najbardziej moralnie dopuszczalne. Najsurowiej, najbardziej nagannie oceniono i najmniej współczucia okazano sprawcom przemocy wobec dziecka, ucieczki z miejsca wypadku oraz nadużycia zaufania. Wyniki potwierdzają, że osąd moralny nie opiera się wyłącznie na chłodnej prawnej kalkulacji, lecz wpływa na niego również kontekst sytuacyjny, intencje sprawcy oraz poziom empatii obserwatora.

This bachelor's thesis addresses the role of empathy in the process of formulating moral judgments toward criminal acts. The primary objective of the research was to determine the function of empathy in the moral evaluation of legally impermissible acts and to investigate the relationships occurring between them. The division into affective and cognitive empathy was taken into account. In the theoretical framework, empathy was defined as a multidimensional construct based on M. Davis's (1999) model. This issue was also explored from a neurobiological perspective of the phenomenon and through the factors shaping its level. Furthermore, the social perception of crime and the mechanisms of moral judgments were discussed, including the theories of J. Greene (2014), J. Haidt (2000), and J. Rest (1986). Concepts such as the just-world phenomenon, defensive attribution, dehumanization, A. Bandura's (1999) moral disengagement theory, and N. Christie's (1986) ideal victim concept were invoked. The literature review indicated that higher empathy, particularly when directed toward the victim, intensifies the judgment of the perpetrator, whereas its deficits foster antisocial behavior. The empirical part was based on a quantitative study conducted using the diagnostic survey method via an online questionnaire technique between December 2025 and May 2026. The study group consisted of 130 individuals, divided into two age categories: young adults aged 18–26 (80 people) and individuals in middle adulthood aged 40–60 (50 people). Women accounted for 73.8% of all participants. The research tools employed were the standardized Perth Empathy Scale (PES) and eight original scenarios describing hypothetical crimes. The analysis of the collected material revealed that a medium general level of empathy predominated in the sample (64.6%). Women, particularly in the younger group, achieved the highest empathy scores, including affective and cognitive dimensions, whereas the lowest results were recorded among older men. Overall, the entire group of respondents achieved higher scores in the area of cognitive empathy than affective empathy. In the context of the moral evaluation of acts, respondents were most willing to understand the motives and sympathize with the perpetrators of theft motivated by a difficult life situation, assault in defense of another person, and exam cheating, deeming these acts the most morally permissible. The most severe and reprehensible judgments, along with the least sympathy, were directed toward perpetrators of violence against a child, leaving the scene of an accident, and breach of trust. The results confirm that moral judgment does not rely solely on cold legal calculation, but is also influenced by the situational context, the perpetrator's intentions, and the observer's level of empathy.