Recently discovered early-eighteenth-century musical manuscripts from the Cistercian monastery of Kamieniec Ząbkowicki

We wszystkich klasztorach należących do śląskiej prowincji cystersów (1651–1810) przykładano ogromną wagę do muzyki (nie tylko liturgicznej). Pielęgnowano tu chorał gregoriański, a od drugiej połowy XVII wieku także muzykę wokalno-instrumentalną. Świadczą o tym zachowane źródła muzyczne oraz dokumenty archiwalne. Od drugiej połowy XVII wieku powoływano w klasztorach regensów muzyki figuralnej (regens chori figuralis), którzy odpowiedzialni byli za przygotowanie i wykonanie muzyki innej niż chorał. Początkowo funkcję tę nazywano również cantor chori figuralis. Choć praktyka taka istniała prawdopodobnie we wszystkich cysterskich ośrodkach, większość świadczących o niej źródeł muzycznych (zwłaszcza z XVII i początków XVIII wieku) nie zachowała się do naszych czasów. Każde nowe źródło, które udaje się odnaleźć, jest w tej sytuacji cennym świadectwem kultury. Muzykalia z klasztoru cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim uważane były przez lata za zbiór zaginiony. Podczas kwerendy w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie autorce udało się jednak odnaleźć cztery rękopisy pochodzące z tego ośrodka, zawierające muzykę wokalno-instrumentalną. Powstały one przed 1730 rokiem i razem z kilkunastoma rękopisami z Lubiąża tworzą korpus najstarszego zachowanego repertuaru wokalno-instrumentalnego z klasztorów cysterskich na Śląsku – z pierwszych dekad XVIII wieku. W rezultacie prowadzonych przez autorkę badań – które przedstawiono w artykule – udało się zidentyfikować kopistę i właściciela tych muzykaliów. Był nim kamieniecki kantor, o. Leopold Lucas (1676–1730). Należąca do niego kolekcja utworów wokalno-instrumentalnych (zachowana dziś jedynie w niewielkiej części) potwierdza hipotezę, zgodnie z którą cysterscy kantorzy na Śląsku na przełomie XVII i XVIII wieku zajmowali się nie tylko muzyką chorałową, lecz także figuralną. Badania nad repertuarem umożliwiły identyfikację kompozytorów (wśród nich nieznanych dotychczas śląskich twórców). Transkrypcje utworów pozwalają na wniosek, że jest to dobrej jakości repertuar na niewielką obsadę, który z powodzeniem może być przywrócony do praktyki wykonawczej. Kolejnym aspektem badań nad tym zespołem źródeł jest kwestia przemieszczeń muzykaliów (część rękopisów została przekazana z Kamieńca do klasztoru kanoniczek regularnych we Wrocławiu) oraz możliwych kontaktów pomiędzy klasztorami; sieć tych powiązań miała niewątpliwe znaczenie dla przepływu repertuaru, a w szerszej perspektywie – dla całej kultury muzycznej Śląska.

In all monasteries of the Cistercian Province of Silesia (1651–1810), great importance was attached to music, not only liturgical in nature. Gregorian chant was cultivated, and from the second half of the 17th century, performance of vocal-and-instrumental music took place. This is testified by surviving musical sources and archival documents. Beginning in the second half of the 17th century, regents of figural music (regens chori figuralis) were appointed at monasteries who were responsible for preparing and performing music other than Gregorian chant. They were also called cantor chori figuralis at first. Although this practice was likely followed by all Cistercian centres, most of the musical sources that confirm it (especially from the 17th and early 18th century) have not survived. Thus, each discovered source becomes valuable cultural evidence. Musical sources from the Cistercian monastery in Kamieniec Ząbkowicki have been considered lost for years. However, in a survey of the library holdings at the University of Warsaw Library, the author found four manuscripts from this centre that include vocal-and-instrumental music. They were written before 1730, and together with around two dozen manuscripts from Lubiąż, they constitute the body of the oldest preserved vocal-and-instrumental repertoire of Cistercian monasteries in Silesia from the first decades of the 18th century. The research results presented in this article allowed the author to identify the copyist and owner of the musical sources: Fr Leopold Lucas (1676–1730), a cantor from Kamieniec Ząbkowicki. His collection of vocal-and-instrumental works (preserved only in part) confirms that at the turn of the 17th and 18th centuries, Cistercian cantors in Silesia practised not only plainsong, but also figural music. The present author’s study of the repertoire enabled her to identify certain composers (including some previously unknown Silesian ones). Transcriptions of the works allow us to conclude that it is a repertoire of good quality for a small ensemble and can be restored to performance practice. Another aspect of research on this set of sources is the issue of their transfer (some of the manuscripts travelled from Kamieniec to the convent of Canonesses Regular in Wrocław), and possible contacts between monasteries; this network of connections was of undoubted significance for repertoire flow and – from a broader perspective – the entire musical culture of Silesia. We wszystkich klasztorach należących do śląskiej prowincji cystersów (1651–1810) przykładano ogromną wagę do muzyki (nie tylko liturgicznej). Pielęgnowano tu chorał gregoriański, a od drugiej połowy XVII wieku także muzykę wokalno-instrumentalną. Świadczą o tym zachowane źródła muzyczne oraz dokumenty archiwalne. Od drugiej połowy XVII wieku powoływano w klasztorach regensów muzyki figuralnej (regens chori figuralis), którzy odpowiedzialni byli za przygotowanie i wykonanie muzyki innej niż chorał. Początkowo funkcję tę nazywano również cantor chori figuralis. Choć praktyka taka istniała prawdopodobnie we wszystkich cysterskich ośrodkach, większość świadczących o niej źródeł muzycznych (zwłaszcza z XVII i początków XVIII wieku) nie zachowała się do naszych czasów. Każde nowe źródło, które udaje się odnaleźć, jest w tej sytuacji cennym świadectwem kultury. Muzykalia z klasztoru cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim uważane były przez lata za zbiór zaginiony. Podczas kwerendy w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie autorce udało się jednak odnaleźć cztery rękopisy pochodzące z tego ośrodka, zawierające muzykę wokalno-instrumentalną. Powstały one przed 1730 rokiem i razem z kilkunastoma rękopisami z Lubiąża tworzą korpus najstarszego zachowanego repertuaru wokalno-instrumentalnego z klasztorów cysterskich na Śląsku – z pierwszych dekad XVIII wieku. W rezultacie prowadzonych przez autorkę badań – które przedstawiono w artykule – udało się zidentyfikować kopistę i właściciela tych muzykaliów. Był nim kamieniecki kantor, o. Leopold Lucas (1676–1730). Należąca do niego kolekcja utworów wokalno-instrumentalnych (zachowana dziś jedynie w niewielkiej części) potwierdza hipotezę, zgodnie z którą cysterscy kantorzy na Śląsku na przełomie XVII i XVIII wieku zajmowali się nie tylko muzyką chorałową, lecz także figuralną. Badania nad repertuarem umożliwiły identyfikację kompozytorów (wśród nich nieznanych dotychczas śląskich twórców). Transkrypcje utworów pozwalają na wniosek, że jest to dobrej jakości repertuar na niewielką obsadę, który z powodzeniem może być przywrócony do praktyki wykonawczej. Kolejnym aspektem badań nad tym zespołem źródeł jest kwestia przemieszczeń muzykaliów (część rękopisów została przekazana z Kamieńca do klasztoru kanoniczek regularnych we Wrocławiu) oraz możliwych kontaktów pomiędzy klasztorami; sieć tych powiązań miała niewątpliwe znaczenie dla przepływu repertuaru, a w szerszej perspektywie – dla całej kultury muzycznej Śląska.