Ciało i duch. Podmiotowość romantyczna w twórczości Juliusza Słowackiego

Głównym celem mojej rozprawy doktorskiej pt. „Ciało i duch. Podmiotowość romantyczna w twórczości Juliusza Słowackiego” było prześledzenie rozwoju i przemian problematyki cielesności oraz jej związku z romantyczną podmiotowością w wybranych utworach Juliusza Słowackiego. Praca ma charakter chronologiczno-problemowy, dzieląc twórczość poety na trzy etapy: „młodzieńczy” (1829-1834), „wątpiący”, związany z kryzysem światopoglądowym (1836-1842) oraz „genezyjski” (1844-1849). W każdym analizowałam, jak podejście Słowackiego do ciała zmieniało się na przestrzeni jego pisarstwa. Dążyłam tym samym do odtworzenia wizji „człowieka romantycznego” jako jednostki fizyczno-duchowej. Rozprawa została podzielona na cztery rozdziały. Pierwszy z nich stanowi część teoretyczną, w której omawiam stan badań nad cielesnością w polskim i europejskim romantyzmie, odnosząc się do współczesnej myśli naukowej, w tym somatopoetyki i studiów nad ciałem. W kolejnych rozdziałach analizuję konkretne dzieła Słowackiego z perspektywy problematyki ciała i podmiotowości. Rozdział II poświęcony został wczesnej twórczości, w szczególności powieściom poetyckim, które analizuję przez pryzmat takich kategorii, jak erotyzm, przemoc oraz obraz ciała kobiecego i męskiego. W Rozdziale III omawiałam poemat W Szwajcarii oraz dramat Mazepa, koncentrując się na kwestiach utraconej, widmowej cielesności kobiecej oraz podmiotowości romantycznej kształtowanej między egzystencją a transgresją. Rozdział IV z kolei dotyczy twórczości genezyjskiej. Analizuję w nim dramaty Sen srebrny Salomei i Samuel Zborowski pod kątem zjawiska rozpadu wspólnoty, a także kategorii pamięci ciała – z uwzględnieniem jego wpływu na podmiotowość. Jedna z głównych hipotez badawczych dotyczy zaistnienia zacieśniającego się związku między somą a ja romantycznym w twórczości Słowackiego. Starałam się wykazać, że największe fluktuacje w podejściu do ciała i psychiki można zaobserwować w dziełach powstałych pod koniec życia poety, kiedy to podmiotowość romantyczna staje się w większym stopniu zależna od somy. W ramach rozprawy wysnuwam wniosek, że im większym cierpieniom poddawane jest ciało, tym większej degradacji ulega psychika ja bohaterów Słowackiego. Taki związek łączył z nasileniem się choroby poety. W pracy wyróżniłam także trzy rodzaje erotyzmu, które można zaobserwować w twórczości Słowackiego. Erotyzm konwencjonalny, związany z mitem miłości romantycznej, widoczny w powieściach poetyckich, gdzie ciało i zmysły są deprecjonowane na rzecz duchowości. Erotyzm „ciemny”, powiązany z przemocą, służący do dekonstrukcji świata poprzez ludzkie popędy i afekty, obecny w takich utworach jak Mazepa. Wreszcie erotyzm genezyjski, który łączy oba wcześniejsze typy, podporządkowując seksualność i cierpienie celom mistycznym, co prowadzi do ich zsakralizowania. W swojej rozprawie dowodzę, że wbrew dominującej opinii historyków literatury o dominacji ducha nad ciałem, cielesność była istotna w całej twórczości Słowackiego. Ciało jawi się w niej jako pole napięć, dynamiczna koncepcja, w którą wpisane jest to, co duchowe i materialne. Pełni ono funkcję narzędzia poznania siebie i świata, a ból i niedoskonałość stają się drogą do transcendencji. W twórczości genezyjskiej ciało jest nie tylko więzieniem ducha, ale także przestrzenią, w której się on objawia. Chociażby analiza dramatu Samuel Zborowski pokazuje, że podmiot romantyczny jest ucieleśniony, a jego ciało staje się nośnikiem znaczeń historycznych i doświadczeń egzystencjalnych, niezbędnym do dalszego rozwoju. Na kartach tej pracy stwierdzam, że ciało w twórczości Słowackiego nie jest jedynie balastem czy narzędziem podległym duchowi, ale dynamicznym elementem antropologii poety. Ambiwalentna rola ciała, postrzeganego zarówno jako źródło cierpienia i rozkładu, jak i piękna oraz mocy, staje się punktem wyjścia do głębokich rozważań twórcy nad kondycją ludzką.

The primary aim of my doctoral dissertation, “The Body and the Spirit: Romantic Subjectivity in Juliusz Słowacki’s Oeuvre”, was to trace the development and transformations of corporeality and its relation to Romantic subjectivity in selected works of Juliusz Słowacki. The study follows a chronological and thematic structure, dividing the poet’s oeuvre into three phases: the “youthful” period (1829–1834), the “skeptical” period, associated with a worldview crisis (1836–1842), and the “Genesis” period (1844–1849). In each phase, I examined how Słowacki’s approach to the body evolved over the course of his writing, thereby seeking to reconstruct the Romantic vision of the human being as both physical and spiritual. The dissertation is divided into four chapters. The first provides a theoretical framework, discussing the state of research on corporeality in Polish and European Romanticism, with reference to contemporary scholarship, including somatopoetics and body studies. The subsequent chapters offer close readings of Słowacki’s works from the perspective of corporeality and subjectivity. Chapter II focuses on his early writings, particularly the verse novels, which I analyze through such categories as eroticism, violence, and representations of the female and male body. Chapter III examines the poem In Switzerland and the drama Mazepa, with an emphasis on lost or spectral female corporeality and on Romantic subjectivity shaped between existence and transgression. Chapter IV turns to the Genesis period, analyzing The Silver Dream of Salomea and Samuel Zborowski in relation to the dissolution of community and the category of bodily memory, with attention to its impact on subjectivity. One of the central hypotheses concerns the increasingly close relationship between soma and the Romantic self in Słowacki’s works. I argue that the greatest fluctuations in his treatment of body and psyche appear in his late writings, when Romantic subjectivity becomes more dependent on soma. I conclude that the more intensely the body is subjected to suffering, the more the psyche of Słowacki’s protagonists undergoes degradation—a correlation linked to the poet’s worsening illness. I also distinguish three types of eroticism present in Słowacki’s oeuvre: conventional eroticism, associated with the myth of Romantic love, evident in the verse novels, where the body and senses are devalued in favor of spirituality; “dark” eroticism, tied to violence and employed to deconstruct the world through human drives and affects, visible in works such as Mazepa; and finally Genesis eroticism, which synthesizes the previous two, subordinating sexuality and suffering to mystical purposes, thereby sacralizing them. In my dissertation, I demonstrate that, contrary to the dominant view among literary historians of the supremacy of spirit over body, corporeality played a crucial role throughout Słowacki’s oeuvre. The body appears as a field of tension, a dynamic concept in which the spiritual and the material are intertwined. It functions as a tool of self-knowledge and world-understanding, while pain and imperfection become pathways to transcendence. In the Genesis writings, the body is not merely a prison of the spirit but also a space in which it manifests itself. For instance, my analysis of Samuel Zborowski shows that the Romantic subject is embodied, with the body functioning as a carrier of historical and existential meanings indispensable for further development. This dissertation concludes that the body in Słowacki’s works is not merely a burden or an instrument subordinated to the spirit, but a dynamic element of the poet’s anthropology. Its ambivalent role—perceived both as a source of suffering and decay, and as a locus of beauty and power—becomes the starting point for profound reflections on the human condition.