"Katalog arcybiskupów gnieźnieńskich" Jana Długosza: studium źródłoznawcze i analiza funkcjonowania późnośredniowiecznej pamięci historycznej

Przedmiotem pracy jest "Katalog arcybiskupów gnieźnieńskich" (łac. "Catalogus archiepiscoporum Gnesnensium") opracowany przez Jana Długosza, kanonika krakowskiej kapituły katedralnej i historyka, w 1476 r. Utwór ten składa się z listu dedykacyjnego skierowanego do prymasa Polski, Jakuba Sienieńskiego, oraz z 37 biogramów arcybiskupów gnieźnieńskich, począwszy od fikcyjnych arcybiskupów z X w. aż do czasów Długosza. Dysertacja ma trzy cele: opisanie tradycji rękopiśmiennej "Katalogu", przedstawienie źródłoznawczej analizy treści i formy tego dzieła oraz charakterystykę "Katalogu" jako wyrazu pamięci historycznej jego autora. Rozprawa składa się ze wstępu, trzech rozdziałów, zakończenia i bibliografii. W rozdziale 1. przedstawiona została tradycja tekstowa "Katalogu". Dzieło to nie było wydane drukiem w późnym średniowieczu ani epoce nowożytnej i znane jest z pięciu przekazów rękopiśmiennych: (1) Wrocław, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, sygn. 619/I; (2, 3) Warszawa, Biblioteka Narodowa, sygn. BOZ 5 i BOZ 106; (4) Kraków, Biblioteka Książąt Czartoryskich – Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie, sygn. 3659 I; (5) Sztokholm, Riksarkivet, Skoklostersamlingen, sygn. E 8819. W rozdziale tym zamieszczono opisy kodykologiczne rękopisów "Katalogu". Zwrócono w nich uwagę na zawartość kodeksów, układ składek, znaki wodne papieru, ręce pisarskie, oprawy, znaki proweniencyjne, adnotacje marginalne oraz okoliczności powstania i dalsze losy kodeksów. Podano też informacje o niezachowanych do dziś rękopisach "Katalogu". Opisano tekst "Katalogu", który podają jego przekazy rękopiśmienne oraz jedyne dotychczasowe wydanie tego dzieła z drugiej połowy XIX w. Przedstawiono także stemma przekazów "Katalogu", którego opis jest jednocześnie omówieniem społecznego funkcjonowania tego dzieła w Polsce późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności. Rozdział 2. stanowi studium źródłoznawcze "Katalogu". Opisano w nim czas, miejsce i okoliczności opracowania tego utworu. Osobno przeanalizowana została forma i kompozycja erudycyjnego listu dedykacyjnego do dzieła. Omówiono też kompozycję biograficznej części "Katalogu", stosunek "Katalogu" do "Roczników" Długosza (do 1406 r.) i porównano gnieźnieński "Katalog" z innymi katalogami dostojniczymi tego autora. Wskazano także źródła wykorzystane podczas opracowywania tego dzieła i określono, skąd Długosz mógł mieć do nich dostęp. Scharakteryzowano inspiracje formalne "Katalogu" i zarysowano jego stosunek do gatunku gesta episcoporum. W rozdziale tym przedstawiono również tryb pracy nad "Katalogiem" oraz cele jego opracowania. Rozdział 3. służy przedstawieniu "Katalogu" jako wyrazu pamięci historycznej jego autora. Osobno omówiono przejawy pamięci historycznej Długosza jako "człowieka Kościoła", osobno zaś jako kanonika krakowskiej kapituły katedralnej. W pierwszej części rozdziału zaprezentowano typy informacji uwzględnionych w "Katalogu", wzór i antywzór arcybiskupa, początki Kościoła w Polsce i Gnieźnie, sukcesję na arcybiskupstwie oraz relacje arcybiskupów z papieżami, władcami świeckimi i miejscową kapitułą katedralną. W drugiej części rozdziału, poświęconej charakterystyce pamięci historycznej Długosza jako kanonika krakowskiego, przeanalizowano odniesienia do historii Kościoła krakowskiego umieszczone w "Katalogu" oraz postulaty polityczne, które historyk postawił w tym dziele (pierwszy dotyczący statusu Kościoła krakowskiego, drugi zaś relacji diecezji kamieńskiej z metropolią gnieźnieńską). Dokonano też oceny propozycji Długosza w kontekście rzeczywistości politycznej Polski drugiej połowy XV w. W zakończeniu dokonano podsumowania wniosków przedstawionych w pracy. Dopełnieniem dysertacji jest sześć aneksów.

The subject of the study is the "Catalogue of the Archbishops of Gniezno" (Lat. "Catalogus archiepiscoporum Gnesnensium") written in 1476 by John Długosz, canon of the Cracow cathedral chapter and historian. This work consists of a dedicatory letter addressed to primate of Poland, Jakub of Sienno, and 37 biographical notes of Gniezno archbishops, which start with fictional hierarchs from the 10th century, and end with dignitaries contemporary to Długosz. The dissertation has three purposes: to describe the "Catalogue’s" manuscript tradition, to analyse "Catalogue’s" shape and contents (in the form of a study in source criticism), and to characterise the "Catalogue" as an expression of its author’s historical memory. The thesis consists of introduction, three chapters, conclusion and bibliography. Chapter 1. presents textual tradition of the "Catalogue". This work has not been published in print in the Late Middle Ages or Early Modern Period and is known from five manuscripts: (1) Wrocław, Library of the Ossoliński National Institute, call no. 619/I; (2, 3) Warsaw, the National Library, call nos. BOZ 5 and BOZ 106; (4) Cracow, the Princes Czartoryski Library – the Branch of the National Museum in Cracow, call no. 3659 I; (5) Stockholm, Riksarkivet, Skoklostersamlingen, call no. E 8819. This chapter contains codicological descriptions of the "Catalogue’s" manuscripts, which include: contents of the manuscripts, arrangement of gatherings, paper watermarks, script, bindings, provenance signs, marginal notes, as well as circumstances of book’s production and further fates of the manuscripts. Information about destroyed "Catalogues’s" manuscripts is also provided. Furthermore, chapter covers assessment of "Catalogue’s" text, both preserved in its copies and presented in its only edition published in the second half of the 19th century. This part of dissertation contains stemma codicum of the "Catalogue", and stemma’s description at the same time serves as a depiction of "Catalogue’s" social functioning in the late medieval and early modern Poland. Chapter 2. is a study in source criticism. It contains characteristic of time, place and circumstances under which Długosz composed the "Catalogue". Form and composition of the dedicatory letter to this work are analysed there, as well as structure of "Catalogue’s" biographical part. Moreover, "Catalogue" is compared to Długosz’s "Annals" (until 1406) and to other catalogues of bishops that he composed. This chapter indicates also sources used by Długosz during his work on the "Catalogue of the Archbishops of Gniezno" and shows means by which Cracow canon gained access to them. It describes inspirations that could lead Długosz to write the "Catalogue", and defines connections between this work and the genre gesta episcoporum. This part presents also Długosz’s mode of working on the "Catalogue" and objectives that he sought to achieve. The purpose of chapter 3. is to present the "Catalogue" as a means expressing Długosz’s historical memory, separately as a "man of the Church", and separately as a canon in Cracow cathedral chapter. Firstly, the chapter presents types of information included in the "Catalogue", portraits of perfect and disgraceful archbishops, origins of the Church in Poland and in Gniezno, succession in the archbishopric, as well as relationships between archbishops and popes, secular rulers, and cathedral chapter in Gniezno. Secondly, chapter shows references to the Church in Cracow contained in the "Catalogue" and political demands made by Długosz (one concerning position of the Cracow Church, and the other relationship between bishopric in Kamień and Gniezno metropolis). Długosz’s suggestions were also assessed in the context of the political reality of Poland in the second half of the 15th century. Conclusion contains summary of the findings presented in the dissertation. The thesis is supplemented with six appendices.