La reverberaciόn de la infancia. La poetica de lo ambiguo en la literatura infantil argentina del siglo XXI

Praca poświęcona jest obecności i roli nieokreśloności [ambigüedad] w literaturze dziecięcej, jej teorii i krytyce. Ukazuje, jak ta kategoria towarzyszyła dziedzinie od jej początków, przyjmując różne znaczenia. Nieokreślność staje się punktem wyjścia do systematyzacji i analizy ewolucji pojęć dotyczących figury dziecka oraz do zaproponowania współczesnego sposobu badania literatury dziecięcej, ukierunkowanego na wyrażenie aporetycznego charakteru dzieciństwa. To założenie rozwijane jest w perspektywie relacyjnej i afektywnej, z wykorzystaniem korpusu argentyńskich tekstów, co pozwala wyjść poza granice zachodniego kanonu. Przed XXI wiekiem niejednoznaczność kojarzona była przede wszystkim z następującymi reprezentacjami dzieciństwa: dziecko jako przyszły dorosły, niezdolne do działania i niedojrzałe – wizja powiązana z uproszczeniem tekstów do niego kierowanych; dziecko jako istota pozaczasowa, idealizowana – odbiorca literackich utopii; dziecko jako nadzieja, demiurg – dążące do zdobycia wolności interpretacyjnej; dziecko jako istota obca, której nieokreśloność sprzyjała standaryzacji rynku książki i masowej produkcji. U progu XXI wieku uwaga krytyki przenosi się na dorosłego autora, wiążąc niejednoznaczność z ideologiami ukrytymi w tekście. W drugiej dekadzie XXI wieku zauważa się, że zarówno postrzeganie dziecka jako tajemnicy czy zagadki, jak i poleganie na konstrukcjonistycznych podejściach opartych na autorytecie dorosłego są podejściami metodologicznie problematycznymi. Zamiast tego proponuje się otwarcie pojęcia literatury dziecięcej i samej idei dzieciństwa. Niektórzy badacze dążą do zniesienia opozycji dziecko/dorosły, a inni — w tym autorka tej pracy — opowiadają się za akceptacją różnicy bez jej definiowania, postrzegając lekturę jako spotkanie z innym, w którym oba punkty widzenia wzajemnie się przekształcają. Rozprawa wprowadza pojęcie poetyki nieokreśloności: praktyki, która wyłania się z interakcji między dziełem a czytelnikiem i faworyzuje doświadczenia zmysłowe i afektywne, otwierając tekst na odbiorców w każdym wieku, opierając się dydaktyzmowi i dopuszczając wielorakie interpretacje. Warunki sprzyjające występowaniu tej praktyki organizują się wokół trzech wymiarów znaku — desygnowania, manifestowania i znaczenia (według Deleuze’a) — i można je streścić następująco: rozchwianie desygnatu na rzecz ciągłego stawania się; rozproszenie podmiotu i unikanie identyfikacji z postaciami, która nie sprzyja etycznemu spotkaniu; mnożenie, nasycanie lub zawieszanie sensów, idące wbrew przekazowi dydaktycznemu. Korpus badawczy obejmuje sto trzydzieści argentyńskich dzieł opublikowanych w latach 2000–2020, wyróżnionych w dwóch konkursach: Destacados organizowanego przez Asociación de Literatura Infantil y Juvenil Argentina oraz White Ravens Internationale Jugendbibliothek w Monachium. Szczegółowa analiza osiemnastu z tych publikacji pozwoliła sklasyfikować zabiegi sprzyjające poetyce nieokreśloności, które następnie zilustrowano na całym korpusie. W obrębie desygnowania wyróżniono m.in. fragmentację fabuły, zerwanie linearności czy rozdźwięk między słowem a obrazem. Stosowane są także strategie podważające reprezentację mimetyczną, np. metamorfozy czy nonsens. W przypadku manifestacji zidentyfikowano: nadrzędność stanów afektywnych nad logiką narracyjną; wielość perspektyw przyczyniającą się do płynności pozycji dyskursywnych; niehierarchiczne relacje między postaciami; operowanie prawdą emocjonalną na poziomie organizacji afektywnej całego tekstu, nie jednostkowych podmiotów; nacisk na praktyki materialne i zmysłowe codzienności. W sferze znaczenia omówiono otwarcie na różnorakie interpretacje, materialność tekstu zaburzającą spójność dyskursu, obecność licznych miejsc niedookreślenia oraz uwidocznienie artystycznego warsztatu. Zabiegi te destabilizują jednoznaczność przekazu i sprzyjają otwartym, zmysłowym i demokratycznym doświadczeniom czytelniczym.

The thesis explores the presence and function of ambiguity in children’s literature, including its theory, criticism, and texts, demonstrating how this category has accompanied the field since its origins, while taking on shifting meanings. Ambiguity is used as a starting point to systematize and analyze the evolution of conceptions of the child and to propose a contemporary approach to the study of children’s literature that foregrounds its aporetic character. This premise is developed through a relational and affective perspective, applied to a corpus of Argentine texts, thereby extending the field beyond the Western canon. Before the twenty-first century, ambiguity was largely associated with four representations of childhood: the child as becoming adult—incapable and immature—a view tied to the simplification of books produced for a child audience; the child as an eternal, idealized being, the recipient of literary utopias; the child as hope, a demiurge seeking interpretive freedom; and the child as an alien being, whose indeterminacy favors the standardization and mass production of works for children. At the turn of the twenty-first century, the focus shifts toward the adult author, and ambiguity becomes linked to the ideologies implicit within the text. From the second decade onward, it became clear that treating the child as the source of enigmas to be solved—or relying on constructionist models grounded in adult authority—posed methodological problems. In response, both the concept of children’s literature and the very idea of childhood were opened up. Some approaches aim to dissolve the child/adult binary, while others—including the one adopted here—propose accepting difference without fixing it, conceiving reading as an encounter with the other in which both perspectives are mutually transformed. The study proposes a poetics of ambiguity: a practice that arises in the interaction between text and reader, privileging sensory and affective experience over representation. Such a poetics opens the book to readers of all ages, resists didacticism, and sustains multiple interpretations. Its conditions are organized around three dimensions of the sign—designation, manifestation, and signification (Deleuze)—and may be summarized as follows: fracturing reference to generate a flow of identities; decentering the subject and avoiding identification with characters to enable an ethical encounter; multiplying, saturating, or suspending meanings in order to resist didactic closure. The study corpus comprises 130 Argentine works published between 2000 and 2020, recognized in two competitions: the Destacados of the Argentine Association of Children’s and Youth Literature and the White Ravens of the Internationale Jugendbibliothek in Munich. A detailed analysis of eighteen of these works allows the classification of the procedures supporting the poetics of ambiguity, which are then illustrated across the full corpus. The dimension of designation includes fragmentation of the plot, disruption of linearity, and tension between text and image. Strategies that erode mimetic representation, such as metamorphosis or the nonsense, are also employed. In the dimension of manifestation, identified strategies include prioritizing affect over narrative causality; creating a multiplicity of voices that produce a flow of discursive positions; establishing non-hierarchical relationships between characters; capturing emotional truth through the overall affective organization rather than individual subjects; and attending to the material and sensory practices of everyday life. In the dimension of signification, texts use semiotic plurality, the intrusion of materiality into discourse, the creation of multiple semantic gaps, and the visibility of literary artifice. Together, these resources destabilize fixed interpretations and foster open, sensory, and democratic reading experiences.

La tesis examina la presencia y el papel de la ambigüedad en la literatura infantil, su teoría y crítica, mostrando cómo esta categoría ha acompañado al campo desde sus orígenes, con sentidos cambiantes. Se parte de lo ambiguo con el fin de sistematizar y analizar la evolución de las concepciones sobre el niño y proponer una forma contemporánea de estudio, orientada hacia la expresión del carácter aporético de la infancia. Esta premisa se desarrolla desde un enfoque relacional y afectivo, aplicado a un corpus de textos argentinos, ampliando así el campo más allá del canon occidental. Antes del siglo XXI, la ambigüedad se asociaba sobre todo con cuatro representaciones de la infancia: el niño como devenir adulto, incapaz e inmaduro, visión que se salda con la simplificación de los libros; el niño como ser eterno, idealizado, destinatario de las utopías literarias; el niño como esperanza, un demiurgo dispuesto a ganar la libertad interpretativa; y el niño como ser extraño, cuya indeterminación propicia la estandarización y masificación de las obras. Con la transición al siglo XXI, el foco se desplaza hacia el autor adulto, vinculando la ambigüedad a las ideologías implícitas en el texto. Desde la segunda década, se advierte que resulta metodológicamente problemático seguir viendo al niño como origen de enigmas por descifrar o depender de enfoques construccionistas sustentados en la autoridad adulta. En su lugar, se propone abrir la noción de literatura infantil y la idea misma de infancia. Algunas propuestas buscan eliminar el binomio niño/adulto y otras —incluida la adoptada en este trabajo— apuestan por aceptar la diferencia sin fijarla, concibiendo la lectura como un encuentro con lo otro, en el que ambas miradas se transforman mutuamente. El estudio introduce el concepto de poética de lo ambiguo: una práctica que emerge de la interacción entre obra y receptor, que privilegia experiencias sensoriales y afectivas frente a los enfoques representacionales, y que abre el libro a públicos de todas las edades, resiste al didactismo y admite múltiples interpretaciones. Las condiciones que la favorecen se organizan en torno a tres dimensiones del signo, designación, manifestación y significación (según Deleuze) y se resumen en: fracturar la referencia para producir un flujo de identidades; descentralizar el sujeto y evitar la identificación con personajes para propiciar un encuentro ético; multiplicar, saturar o suspender sentidos, resistiendo un mensaje didáctico. El corpus de estudio abarca ciento treina obras argentinas publicadas entre 2000 y 2020 y reconocidas en dos certámenes: los Destacados de la Asociación de Literatura Infantil y Juvenil Argentina y White Ravens de la Internationale Jugendbibliothek de Múnich. El análisis detallado de dieciocho de estas publicaciones permite clasificar los procedimientos que sostienen la poética de lo ambiguo, ejemplificados luego con el conjunto del corpus. En el marco de la designación, destacan recursos como la fragmentación de la trama, la ruptura con la linealidad o la tensión entre texto e imagen. También se emplean estrategias que erosionan la representación mimética, como la metamorfosis o lo absurdo. En la manifestación, se identifican: primacía de lo afectivo sobre la causalidad narrativa; multiplicidad de voces que conforman un flujo de posiciones discursivas; relaciones no jerárquicas entre personajes; registro de la verdad emocional desde la organización afectiva global más que desde sujetos individuales; la atención prestada a las prácticas materiales y sensoriales de lo cotidiano. En la dimensión de la significación, los textos recurren a pluralidad semiótica, irrupción de la materialidad en el discurso, generación de múltiples vacíos semánticos y visibilización del artificio literario. Estos recursos desestabilizan la interpretación cerrada y fomentan experiencias de lectura abiertas, sensoriales y democráticas.