Даследаванні і матэрыялы. Літаратура Беларусі XIX – пачатку XX стагоддзя, том XI

Tom XI zawiera badania i materiały poświęcone życiu i twórczości znanych literatów Białorusi połowy XIX wieku: Jana Barszczewskiego i Wincentego Koro-tyńskiego, a także wczesne teksty publicystyczne ideologów białoruskiego odrodze-nia narodowego początku XX w.: Iwana i Antona Łuckiewiczów. Sześć rozdziałów dotyczy tzw. literatury chłopskiej XIX w. „nieznanego autor-stwa” (Maksym Harecki). Ważne miejsce w twórczości J. Barszczewskiego zajmuje korespondencja do bliskiej mu Julii Korsak. Listy poety już niejednokrotnie stanowiły przedmiot badań naukowych. W zasadzie są to jedyne zachowane rękopisy poety. W skład niniejszego tomu weszły oryginały listów oraz ich nowe tłumaczenia na język białoruski, przy czym do tłumaczenia filologicznego dołączono również teksty poetyckie. Już wstępna analiza językowa i stylistyczna owych listów nasuwa wniosek, iż znajomość języka polskiego przez J. Barszczewskiego była przeciętna, natomiast porównanie rękopisów z opublikowanymi utworami pozwala domniemywać o pew-nych redakcyjno-korektorskich poprawkach tekstów poety. Nawet nauka w Akade¬mii Połockiej pod okiem jezuitów nie podniosła poziomu jego polszczyzny pisanej: język polski, cieszący się popularnością wśród szlachty byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego w wyniku więzi z dawnymi tradycjami Rzeczypospolitej, nie był szczególnie rozpowszechniony i daleki od poprawności na pograniczu białorusko-rosyjskim w pierwszej połowie XIX w. Język J. Barszczewskiego był tym wariantem polszczyzny, który występował wówczas na Białorusi. Ponadto zwrócono uwagę na interesujący fakt, że córka Korsak w 1880 r. zos-tała pierwszą żoną znanego pianisty i kompozytora Ignacego Jana Paderewskiego. Skromna spuścizna poetycka W. Korotyńskiego nie została w pełni zauwa¬żona przez badaczy białoruskich, „rozpłynęła się” bowiem w morzu wydań praso¬wych lat 1850–1860. Autorowi owego tomu przyświeca nadzieja, iż publikacja jedenastu wierszy w oryginale przyczyni się do powstania wysokiej jakości przek¬ładów dla nowego wydania utworów poety. Wydobycie ze zbiorów archiwalnych Łukasza Bendego pięciu gawęd chłops-kich dopełnia obraz literatury tworzonej przez półanalfabetów, a także wzbogaca zakres problemowo-tematyczny anonimowej białoruskojęzycznej literatury XIX w. Za stosowne uznaliśmy również przyjrzeć się rękopisowi opublikowanej niegdyś Gawędy w karczmie: prawdopodobnie autorem utworu był Franciszek Bo-huszewicz. W ostatnim rozdziale tomu Studia i materiały zostały zamieszczone cztery niepublikowane wcześniej artykuły braci Łuckiewiczów z ukraińskiego niemiecko-języcznego czasopisma „Ruthenische Revue” / „Ukrainische Rundschau” na temat problemów białoruskiego odrodzenia narodowego na początku XX wieku. Owe wczesne (ich publikacja miała miejsce w latach 1904 i 1909) teksty świadczą niezbicie o potężnej energii i doskonałym oglądzie sytuacji narodowościowej w kraju późniejszych architektów białoruskiej państwowości już w pierwszym okre¬sie swojej działalności polityczno-społecznej.

Volume XI contains studies and materials devoted to the life and works of prominent Belarusian writers from the mid-19th century: Jan Barščeŭski and Wincenty Karatynski, as well as early journalistic texts by the ideologists of the Belarusian national revival from the early 20th century: Ivan and Anton Luckievič. Six chapters concern the so-called 19th-century “peasant literature of unknown authorship” (Maksym Harecki). An important place in J. Barščeŭski's work is occupied by his correspondence with his close friend Julia Korsak. The poet's letters have been the subject of scho¬larly research multiple times. These are essentially the only surviving manuscripts of the poet. This volume includes the original letters and their new translations into Belarusian, with poetic texts included in the philological translation. Even preliminary linguistic and stylistic analysis of these letters suggests that J. Barščeŭski's command of Polish was mediocre, while comparison of the manus-cripts with published works suggests certain editorial and proofreading corrections to the poet's texts. Even his education at the Polotsk Academy under the Jesuits did not raise the level of his written Polish: the Polish language, which was popular among the nobility of the former Grand Duchy of Lithuania due to connections with the old traditions of the Polish-Lithuanian Commonwealth, was not particularly widespread and was far from correct in the Belarusian-Russian borderlands in the first half of the 19th century. J. Barščeŭski's language represented the variant of Polish that existed in Belarus at that time. Furthermore, attention was drawn to the interesting fact that Korsak's daughter became the first wife of the famous pianist and composer Ignacy Jan Paderewski in 1880. W. Karatynski's modest poetic legacy has not been fully noticed by Belarusian researchers, as it “dissolved” in the sea of press publications from the 1850s–1860s. The author of this volume hopes that the publication of eleven poems in the original will contribute to the creation of high-quality translations for a new edition of the poet's works. The retrieval of five peasant tales from Łukasz Bende's archival collections complements the picture of literature created by semi-literate authors and enriches the thematic scope of anonymous Belarusian-language literature of the 19th century. We also considered it appropriate to examine the manuscript of the pre¬viously published Conversations in the Tavern: Francišak Bahuševič was likely the author of this work. The final chapter of the volume Studies and Materials contains four previously unpublished articles by the Luckievič brothers from the Ukrainian German-language journal “Ruthenische Revue” / “Ukrainische Rundschau” regarding issues of the Belarusian national revival at the beginning of the 20th century. These early texts (published in 1904 and 1909) provide clear evidence of the tremendous energy and excellent understanding of the national situation in the country possessed by these future architects of Belarusian statehood even in the first period of their political and social activity.