Autotherapie durch Schreiben: das Motiv des Heimatverlusts in den ausgewählten Texten der deutschen und polnischen Erinnerungsliteratur.

Niniejsza praca bada, w jakim stopniu pisanie może być rozumiane jako środek radzenia sobie z utratą ojczyzny i traumą w niemieckiej i polskiej literaturze pamięci dotyczącej II wojny światowej. Literaturę prymarną stanowią autobiograficzne świadectwa pochodzące z dwóch zbiorów: „Wypędzeni ze Wschodu” oraz „Mój dom nad Odrą”, napisane przez niemieckich wypędzonych ze Śląska oraz polskich repatriantów z kresów II Rzeczypospolitej. W pracy zastosowano trzy perspektywy metodologiczne: psychoanalizę Sigmund Freud, koncepcję łańcucha znaczących Jacques Lacan, a także teorię pamięci kulturowej Aleida Assmann i postpamięci Marianne Hirsch. Analiza ujawnia strukturalną zbieżność między niemieckimi i polskimi wspomnieniami. Trauma wymusza własną formę językową: niekomentowane obrazy, urwane zdania, powtórzenia oraz milczenie. Pisanie nie leczy traumy, lecz może ją przekształcać. Zamienia ono biernie doświadczone cierpienie w coś aktywnie ukształtowanego.

This thesis examines the extent to which writing can be understood as a means of coping with the loss of homeland and trauma in German and Polish memory literature related to the Second World War. The material basis consists of autobiographical testimonies taken from the two collections “Wypędzeni ze Wschodu” (“Expelled from the East”) and “Mój dom nad Odrą” (“My House on the Oder”), written by German expellees from Silesia and Polish repatriates from the borderlands of the Second Polish Republic. Three methodological perspectives are applied: the psychoanalysis of Sigmund Freud, Jacques Lacan’s concept of the chain of signifiers, as well as Aleida Assmann’s theory of cultural memory and Marianne Hirsch’s concept of postmemory. The analysis reveals a structural convergence between German and Polish memories. Trauma enforces its own linguistic form: uncommented images, unfinished sentences, repetitions, and silence. Writing does not heal trauma, but it can transform it. It turns passively endured suffering into something actively shaped.

Die vorliege Arbeit untersucht, inwiefern das Schreiben als Mittel zur Bewältigung von Heimatsverlust und Trauma in der deutschen und polnischen Erinnerungsliteratur des Zweiten Weltkrieges verstanden werden kann. Die Primärliteratur bilden autobiographische Zeugnisse aus zwei Sammelwerken „Wypędzeni ze wschodu“ („Vertrieben aus dem Osten“) und „Mój dom nad Odrą“ („Mein Haus an der Oder“), verfasst von Deutschen Vertriebenen aus Schlesien sowie polnischen Repatrianten aus den Grenzgebieten der Zweiten Republik Polen. Drei methodische Perspektiven werden angewandt. Freuds Psychoanalyse, Lacans Signifikantenkette sowie Aleida Assmanns kulturelles Gedächtnis und Marianne Hirschs Postmemory. Die Untersuchung legt eine strukturelle Konvergenz zwischen deutschen und polnischen Erinnerungen offen. Das Trauma erzwingt eine eigene sprachliche Form, nämlich: unkommentierte Bilder, abgebrochene Sätze, Wiederholungen und Schweigen. Schreiben heilt Trauma nicht, es kann es transformieren. Schreiben verwandelt das passiv Erlittene in etwas aktiv Geformtes.