Błędy popełniane przez Niemców uczących się języka polskiego jako obcego - implikacje glottodydaktyczne

Przedmiotem niniejszej rozprawy jest analiza błędów popełnionych przez Niemców uczących się języka polskiego jako obcego z perspektywy glottodydaktycznej. Materiał językowy stanowią błędy wyekscerpowane z części pisemnej Państwowego Egzaminu Certyfikatowego z Języka Polskiego jako Obcego z poziomów B1, B2 i C2.

Celem rozprawy jest:

• stworzenie klasyfikacji najczęściej popełnianych błędów przez Niemców w języku polskim jako obcym;
• analiza językowa zebranego materiału prowadząca do ustalenia błędów reprezentatywnych dla Niemców, tzw. trudnych miejsc w polszczyźnie dla tej grupy narodowościowej;
• wskazanie na te elementy w systemie języka polskiego, które nie sprawiają Niemcom większych trudności;
• wysunięcie hipotez w odniesieniu do źródeł błędów, w tym zbadanie rozmiarów interferencji międzyjęzykowej i wewnątrzjęzykowej;
• zbadanie zależności między poziomem opanowania języka polskiego a typem i/lub źródłem błędów;
• stworzenie listy zagadnień, które powinny stać się częścią treści nauczania języka polskiego jako obcego osób niemieckojęzycznych.

Punktem wyjścia są rozważania teoretyczne o błędzie językowym w ujęciu językoznawczym i glottodydaktycznym oraz mechanizmach błędotwórczych – zarówno tych językowych, jak i pozajęzykowych. Następnie zaprezentowano i porównano kilka typologii stworzonych do klasyfikacji błędów popełnianych w języku ojczystym oraz tych wykorzystywanych w procesie nauki języka obcego. W rozdziale pierwszym zostały też omówione typologie błędów obecne w glottodydaktyce polonistycznej, a przede wszystkim klasyfikacja Anny Dąbrowskiej i Małgorzaty Pasieki opublikowana w 2008 r., którą częściowo wykorzystano do analizy błędów w niniejszej rozprawie. Na końcu tego rozdziału została zaprezentowana własna klasyfikacja błędów językowych popełnianych przez Niemców piszących po polsku. Rozdział drugi prezentuje aktualny stan badań związany z tematem dysertacji. Omówiono w nim wszystkie dostępne monografie i artykuły dotyczące polszczyzny Niemców, zarówno publikację Marii Brzeziny, przedstawiającą obszerną charakterystykę środowiskowej polszczyzny Niemców, jak i niepublikowaną rozprawę doktorską Leona Sikorskiego oraz krótkie artykuły koncentrujące się na przyswajaniu przez Niemców poszczególnych podsystemów języka polskiego. Na końcu tego rozdziału zostały przedstawione publikacje dotyczące opanowywania przez Niemców polskiej etykiety językowej. Najobszerniejszy trzeci rozdział stanowi część empiryczną rozprawy. Został on poświęcony analizie błędów językowych popełnionych przez Niemców podczas egzaminów certyfikatowych. Wyekscerpowane z wypowiedzi pisemnych błędy zostały zaklasyfikowane do poszczególnych grup, scharakteryzowane i opatrzone komentarzem dotyczącym hipotezy na temat mechanizmów błędotwórczych oraz powiązania danego typu błędu z poziomem zaawansowania. Analiza ma charakter jakościowy, a jej celem jest opis najczęstszych błędów popełnianych przez Niemców na poszczególnych poziomach zaawansowania znajomości języka polskiego jako obcego. W rozdziale czwartym zostały przedstawione dane liczbowe dotyczące przeanalizowanych błędów: liczby błędów danego typu popełnionych na poszczególnych poziomach oraz liczby błędów popełnianych średnio przez jedną osobę na danym poziomie. Wyciągnięto także wnioski z tych danych liczbowych. Na podstawie analizy jakościowej błędów przeprowadzonej w rozdziale trzecim oraz danych dotyczących liczby poszczególnych typów błędów popełnionych na każdym z badanych poziomów wyróżniono grupę błędów reprezentatywnych – tzw. trudne miejsca w polszczyźnie dla Niemców oraz stworzono listę zagadnień, które powinny zostać włączone do procesu nauczania języka polskiego jako obcego osób niemieckojęzycznych.

The subject of this dissertation is the analysis of errors made by Germans learning Polish as a foreign language, considered from the perspective of foreign language teaching. The linguistic material consists of errors excerpted from the written part of the State Certificate Examination in Polish as a Foreign Language at levels B1, B2 and C2. The subject is introduced with theoretical considerations on the linguistic error from the perspective of linguistics and foreign language teaching, as well as on mechanisms of committing errors, both linguistic and extralinguistic. In the following part, several typologies proposed for classification of errors made in one’s native language and those applied in the course of learning a foreign language are presented and compared. The first chapter also serves to outline the error typologies present in the studies of teaching Polish as a foreign language, with a particular focus on the classification published by Anna Dąbrowska and Małgorzata Pasieka in 2008, which was partially applied in this dissertation for error analysis. At the end of this chapter, the author’s own classification of linguistic errors made by the Germans writing in Polish is presented. The second chapter contains an overview on the current state of the research connected with the topic of this dissertation. It discusses all the available monographs and articles concerning the Polish language as used by Germans. Those include a publication by Maria Brzezina, presenting extensive characteristics of the Polish argot used by Germans, as well as an unpublished doctoral dissertation of Leon Sikorski, and short articles focusing on the acquisition of particular subsystems of the Polish language by Germans. At the end of this chapter, publications on the acquisition of the Polish language etiquette by Germans are presented. The most extensive third chapter consists of the empirical part of the dissertation. It is an analysis of linguistic errors made by Germans on certificate examinations. The errors excerpted from written statements are classified into particular groups, characterised and commented on as regards the hypothesis on the mechanisms of making errors, as well as on the association between a certain type of error and one’s level of language proficiency. The analysis is of qualitative nature, and it is made with the aim to provide a description of the most common errors made by Germans at a particular stage of their proficiency in Polish as a foreign language. The fourth chapter presents numerical data concerning the analysed errors. They include the number of occurrences of each type of error made at a particular level and the average number of errors made by one person at a given proficiency level. Consequently, conclusions are drawn based on the numerical data. Based on the qualitative error analysis presented in the third chapter and additional data concerning the number of particular types of errors committed at each of the investigated levels, a group of characteristic errors was distinguished, i.e. the so-called difficult elements of the Polish language for Germans. Moreover, a list of issues was presented which should be included in the process of teaching the Polish language programmes for German native speakers.