Wpływ konfliktów elit województwa płockiego na politykę regionalną i krajową I Rzeczypospolitej na przełomie XVI i XVII wieku

Przedmiotem niniejszej pracy magisterskiej jest analiza dynamiki konfliktów oraz mechanizmów funkcjonowania elit władzy w województwie płockim na przełomie XVI i XVII wieku. Celem rozprawy jest rekonstrukcja mechanizmu w jaki sposób prywatne konflikty elit przenikały do sfery publicznej, doprowadzając do paraliżu instytucji publicznych.

W pracy zastosowano podejście interdyscyplinarne, łączące ze sobą paradygmat historiograficzny z narzędziami nauk politologicznych i socjologicznych. Poprzez zastosowanie uniwersalnych koncepcji krążenia elit Vilfredo Pareto oraz analizę sieci klientalnych, rozprawa rzuca nowe światło na relacje władzy w epoce wczesnonowożytnej, udowadniając iż są to uniwersalne mechanizmy władzy. Tym samym praca wypełnia istotną lukę badawczą, zarówno opisując nieznane dotąd literaturze konflikty historyczne i relacje władzy na Mazowszu Płockim, ale także udowadnia, że aplikacja nowoczesnych terminów socjologicznych do badań nad staropolskim społeczeństwem pozwala na znacznie głębsze zrozumienie mechanizmów ustrojowych I Rzeczpospolitej – co również nie zostało zbadane w tym wymiarze, który reprezentuje praca.

Podstawę badawczą i źródłową rozprawy stanowią materiały z mazowieckich ksiąg grodzkich i ziemskich, uzupełniane drukowanymi źródłami dziejowymi.

W pierwszym rozdziale pracy dokonano konceptualizacji problemu, definiując kluczowe pojęcia socjologiczne, a także zarysowując ramy socjopolityczne ustroju I Rzeczpospolitej i specyfikę Mazowsza.

Rozdział drugi jest bezpośrednią analizą konfliktów elit, która na podstawie źródeł odtwarza ich genezę, przebieg oraz skutki, szczególny nacisk kładąc na powstałą w ich wyniku anomię instytucji władzy. Rekonstrukcji i analizie poddano polityczny spór Stanisława Kryskiego z opozycją Mostowskich, zakończony politycznymi morderstwami, zemstę ich krewnych, a także głośny spór wojewodziców Kryskich z macochą, prowadzący do destrukcji lokalnej władzy samorządowej. Omówiono również polaryzację frakcyjną mazowieckich elit w dobie pierwszych elekcji, a także ich wpływ na wydarzenia w kraju.

Trzeci rozdział syntezuje zgromadzony materiał, ukazując mechanizm konfliktów, ich wpływ na władzę i prawo, a także dokonuje analizy porównawczej zablokowanego krążenia elit z asymilacją wewnątrz niej na przykładzie rodów Mostowskich i Zielińskich. Dokonuje także analizy działań politycznych czołowych liderów politycznych, a także ukazuje zakulisową rolę kobiet i duchowieństwa w polityce i konfliktach.

Głównym wnioskiem płynącym z badań jest stwierdzenie, że lokalne konflikty stawały się dominującym czynnikiem stopniowej anarchizacji regionu i władzy samorządowej, degradacji systemu politycznego I RP i symptomem jej późniejszego upadku

This master's thesis analyzes the dynamics of conflicts and the mechanisms of power elites in the Płock Voivodeship at the turn of the 16th and 17th centuries.

The primary objective of the dissertation is to reconstruct the mechanism by which private conflicts among the elites permeated the public sphere, ultimately leading to the paralysis of public institutions.

The research employs an interdisciplinary approach, integrating historiographical paradigms with tools from political science and sociology. By applying Vilfredo Pareto's universal concepts of the circulation of elites and analyzing clientelistic networks, the study sheds new light on power relations in the early modern era, proving them to be universal mechanisms of power.

The primary source base consists of archival materials from Mazovian castle and land records (księgi grodzkie i ziemskie), supplemented by printed historical sources. The dissertation fills a significant research gap by describing previously unknown historical conflicts and power relations in the Mazovian region. It empirically examines specific case studies, including factional polarization during the first royal elections , political murders , and the destructive local disputes involving the Kryski family.

The main conclusion drawn from the research is that local conflicts became a dominant factor in the gradual anarchization of the region and local authorities. Consequently, these disputes contributed to the systemic degradation of the political system of the Polish-Lithuanian Commonwealth, acting as an early symptom of its subsequent collapse.