Instytucjonalne uwarunkowania zmian użytkowania przestrzeni na obszarach niezurbanizowanych w Polsce

W rozprawie podjęta została problematyka intensyfikacji użytkowania przestrzeni na obszarach niezurbanizowanych w Polsce w latach 2012-2018, z uwzględnieniem identyfikacji czynników politycznych, ekonomicznych, społecznych i instytucjonalnych determinujących te procesy. Głównym celem badania było wyjaśnienie, dlaczego przekształcenia przestrzenne zachodzą w określonych gminach niezurbanizowanych oraz jakie uwarunkowania sprzyjają ich nasileniu. Znaczenie podjętej tematyki wynika z rosnącej presji inwestycyjnej oraz potrzeby prowadzenia polityki przestrzennej w sposób, który łączy dążenie do neutralności klimatycznej i zrównoważonego rozwoju z troską o stabilność finansową samorządów. Podstawą teoretyczną pracy jest autorskie połączenie ramy teoretycznej rynku politycznego z ramą analizy instytucjonalnej i rozwoju Elinor Ostrom. Integracja tych podejść umożliwiła analizę interakcji między aktorami politycznymi (strona podażowa), gospodarczymi i społecznymi (strona popytowa) oraz regułami instytucjonalnymi, które kształtują rynek polityki przestrzennej na poziomie lokalnym. W centrum zainteresowania znaleźli się aktorzy i ich strategie, reguły i instytucje oraz kontekst społeczno-ekonomiczny gmin. W rozprawie zastosowano podejście łączące analizę ilościową i jakościową. W części ilościowej wykorzystano dane teledetekcyjne (2012-2018) oraz społeczno-gospodarcze, a następnie zastosowano model ekonometryczny (Zero-Adjusted Gamma) pozwalający równocześnie badać prawdopodobieństwo wystąpienia przekształceń oraz intensywność ich zmian. W części jakościowej przeanalizowano studium przypadku gminy Szczyrk, w której silna presja turystyczna prowadzi do szczególnie dynamicznych zmian zagospodarowania przestrzennego. Wyniki wskazują, że prawdopodobieństwo wystąpienia zmian użytkowania przestrzeni jest w większym stopniu powiązane z czynnikami strony popytowej – przede wszystkim bodźcami fiskalnymi (dochody z podatków od nieruchomości, działalności gospodarczej i rolnictwa), niż z cechami decydentów lokalnych. Intensywność przekształceń zależy natomiast głównie od obecności aktorów społecznych (udział mieszkańców z wyższym wykształceniem), politycznych (charakterystyka radnych gminy) oraz instytucjonalnych (pokrycie planami miejscowymi). Kluczowe znaczenie mają także interakcje między stroną podażową a popytową. Jednym z przykładów jest zmienny stosunek radnych powiązanych z partiami politycznymi, którzy wspierali intensyfikację w gminach o silnym sektorze produkcyjnym, natomiast w gminach rolniczych ich obecność sprzyjała utrzymaniu status quo. Studium przypadku potwierdziło, że lokalne procesy decyzyjne są wynikiem koalicji interesów oraz kompromisów między celami rozwojowymi a wyzwaniami związanymi ze zrównoważonym gospodarowaniem przestrzenią. Rozprawa wnosi istotny wkład teoretyczny przez integrację dwóch podejść analitycznych, metodologiczny – dzięki zastosowaniu dwustopniowego modelu ekonometrycznego i podejścia mieszanego, oraz praktyczny, dostarczając rekomendacji dla bardziej zrównoważonej polityki przestrzennej w Polsce.

This dissertation addresses the issue of land-use intensification in non-urbanized areas of Poland in the years 2012–2018, with a particular focus on identifying the political, economic, social, and institutional factors that determine these processes. The main objective of the study was to explain why land-use changes occur in certain municipalities and which conditions contribute to their intensification. The importance of this research stems from the growing investment pressure and the need to conduct spatial policy in a way that combines the pursuit of climate neutrality and sustainable development with concern for the financial stability of local governments. The theoretical foundation of the dissertation is an original integration of the Political Market Framework with Elinor Ostrom’s Institutional Analysis and Development framework. This integration enabled the analysis of interactions between political actors (supply side), economic and social actors (demand side), and institutional rules shaping the political market of spatial policy at the local level. The analysis focused on actors and their strategies, rules and institutions, as well as the socio-economic context of municipalities. The study employed a mixed-method approach, combining quantitative and qualitative analyses. In the quantitative part, remote sensing data (2012-2018) and socio-economic data were used, followed by the application of an econometric model (Zero-Adjusted Gamma), which allows for the simultaneous examination of the probability of land-use changes and the intensity of these transformations. In the qualitative part, a case study of the municipality of Szczyrk was conducted, where strong tourism pressure has led to particularly dynamic changes in spatial development. The findings indicate that the probability of land-use change is more strongly associated with demand-side factors – primarily fiscal incentives (revenues from property, business, and agricultural taxes) – than with the characteristics of local policymakers. The intensity of transformations, in turn, depends mainly on the presence of social actors (the share of residents with higher education), political actors (the composition of municipal councils), and institutional factors (coverage with local spatial plans). Interactions between the supply and demand sides also play a crucial role. One example is the varying stance of councilors affiliated with political parties: they supported intensification in municipalities with a strong industrial sector, while in agricultural municipalities their presence contributed to maintaining the status quo. The case study confirmed that local decision-making processes result from coalitions of interests and compromises between developmental objectives and the challenges of sustainable land management. The dissertation makes a significant contribution on three levels: theoretically, by integrating two analytical approaches; methodologically, through the application of a two-stage econometric model and a mixed-method design; and practically, by providing recommendations for more sustainable spatial policy in Poland.