Determinanty efektywności postępowań upadłościowych przedsiębiorstw w Polsce

Efektywne prawo upadłościowe, które zapewnia ochronę interesów wierzycieli, składające się z efektywnych postępowań upadłościowych, jest niezbędne dla rozwoju rynku finansowego i sektora bankowego. Rozwój ten jest z kolei istotny dla rozwoju gospodarczego każdego kraju. Postępowania upadłościowe mogą różnić się miedzy sobą relacją związanych z nimi kosztów i korzyści, a więc efektywnością. Znajomość jej determinant jest niezbędna dla prowadzenia postępowań upadłościowych i kształtowania ram instytucjonalnych w taki sposób, aby służyły one ochronie interesów wierzycieli, a dzięki temu ułatwiały przedsiębiorstwom dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania i wspierały rozwój rynku kredytowego. Podstawowym celem tej rozprawy jest identyfikacja, za pomocą sformalizowanej metody, czynników oddziałujących na efektywność polskich postępowań upadłościowych przedsiębiorstw niefinansowych, mierzoną za pomocą wskaźnika kwoty przekazane wierzycielom w relacji do funduszy zgromadzonych podczas postępowania. Kluczową rolę w każdym postępowaniu upadłościowym odgrywa powołany do jego prowadzenia syndyk. Jego rola w tym postępowaniu zbliżona jest do roli menedżerów w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Syndyk ma obowiązek dążyć w trakcie postępowania do jak najwyższego zaspokojenia roszczeń wierzycieli. Pomiędzy obiema stronami tworzy się swoista relacja agencji. Główna hipoteza pracy zakłada, że na efektywność postępowań upadłościowych przedsiębiorstw mają wpływ nie tylko czynniki dotychczas analizowane w literaturze i związane z upadającymi przedsiębiorstwami lub przebiegiem samych postępowań, ale także syndycy, którzy te postępowania prowadzą. Syndycy różnią się bowiem między sobą kompetencjami, które mają wpływ na podejmowane przez nich decyzje. Pomimo tego, że rola syndyka w postępowaniu upadłościowym jest kluczowa i istnieje wiele cech, którymi powinien charakteryzować się „dobry” syndyk dotychczas, według wiedzy autorki, nie zbadano wpływu osoby syndyka na efektywność postępowań upadłościowych. Zgodnie z teorią agencji, na sposób działania wszystkich syndyków wpływ mogą mieć również określone mechanizmy motywacyjne i kontrolne, które do tej pory nie były przedmiotem rozważań. Drugim celem pracy jest więc przeanalizowanie i ocena funkcjonowania systemu motywacyjnego dla syndyków w okresie obowiązywania ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, jak również ocena zapisów nowej ustawy Prawo upadłościowe w tym zakresie. Ostatnim celem rozprawy jest sprawdzenie jak sami syndycy postrzegają efektywność ekonomiczną postępowań upadłościowych i swój wpływ na nią. Hipotezy dodatkowe pracy dotyczą istotności i kierunku wpływu na efektywność postępowań upadłościowych czynników związanych z przebiegiem samych postępowań, jak również od niego niezależnych. Dwa pierwsze cele rozprawy zostały zrealizowane za pomocą analizy samodzielnie zgromadzonych przez autorkę rozprawy danych o ponad stu postępowaniach upadłościowych. Ponieważ w aktach sądowych postępowań upadłościowych brak jest informacji o kompetencjach syndyków, jak również nie są to dane ogólnodostępne, nie można było bezpośrednio sprawdzić czy konkretna charakterystyka danego syndyka miała wpływ na efektywność prowadzonego przez niego postępowania. Modelem ekonometrycznym oszacowanym w pracy na potrzeby realizacji pierwszego celu i weryfikacji hipotez pracy jest hierarchiczny model liniowy. Dzięki niemu możliwe było przeanalizowanie zmienności efektywności wynikającej z samych postępowań upadłościowych oraz z ich przynależności do danej grupy wyodrębnionej za pomocą osoby syndyka prowadzącego postępowanie. Można było więc sprawdzić czy efektywność postępowań zależy od syndyków, którzy je prowadzą. Analiza zgromadzonych danych pochodzących z akt sądowych została uzupełniona dokładną analizą przepisów polskiego prawa upadłościowego w części dotyczącej upadłości likwidacyjnej przedsiębiorstw. Powyższe badania rozszerzono badaniem ankietowym syndyków mas upadłości, które zostało przeprowadzone dla realizacji ostatniego celu rozprawy. Postawiona w pracy główna hipoteza dotycząca znaczenia syndyka dla efektywności postępowań została zweryfikowana pozytywnie. Wskazują na to zarówno wyniki oszacowanego modelu hierarchicznego, jak i opinie samych syndyków mas upadłości przekazane za pośrednictwem przeprowadzonej ankiety. Hipotezy dodatkowe pracy zostały w większości przypadków również zweryfikowane pozytywnie. Przeprowadzona w pracy analiza przepisów polskiego prawa upadłościowego oraz akt postępowań upadłościowych przedsiębiorstw pozwoliła również postawić tezę, że pozycja mocodawców, czyli wierzycieli, jest w relacji syndyk-wierzyciele bardzo słaba, a wadliwie skonstruowany, zarówno w starym, jak i w nowym prawie upadłościowym, system motywacyjny nie zachęca syndyków do działania na rzecz podnoszenia efektywności prowadzonych postępowań. W oparciu o teorię agencji oraz wiedzę o przebiegu postępowań upadłościowych w pracy zaproponowano zmiany w tym systemie, które mogłyby przyczynić się do zapewnienia większej zbieżności celów syndyków z celami mocodawców, oraz wzmocniłyby pozycję tych drugich.

Efficient bankruptcy law, ensuring creditors’ rights protection, comprising of efficient bankruptcy proceedings, is crucial for evolution of financial market and banking sector. Such evolution is in turn important for economic development of each country. Bankruptcy proceedings may differ in terms of costs and benefits relation, in other words – efficiency. Understanding determinants of this efficiency is essential for proper conducting of bankruptcy proceedings and shaping institutional frames so that they can serve creditors rights protection and therefore contribute to development of credit market. The main goal of this dissertation is to examine which factors routinely taken up in the received literature on the determinants of bankruptcy proceedings efficiency in various countries impact efficiency of Polish bankruptcy proceedings, as well as to identify other determinants whose influence has not been yet investigated. Efficiency is here measured by means of amounts distributed to creditors related to total funds gathered during the proceedings. Bankruptcy trustee who is appointed to conduct bankruptcy proceedings, plays a role similar to this of manager in running a firm. The trustee should act to repay bankrupt firm debts to the greatest possible extent. Between creditors and the trustee arises a peculiar agency relation similar to the one described by the agency theory. Since trustees have various expertise affecting their decisions, the main hypothesis of this dissertation assumes that apart from the factors included in the literature, the person appointed to be a bankruptcy trustee also impacts efficiency of bankruptcy proceedings. According to the best knowledge of the author of this thesis, trustee’s impact on efficiency of bankruptcy proceedings has not yet been investigated. The principal-agent theory says that in order to encourage agent to act in the interest of principal, a specific motivation scheme should be provided. Therefore the second goal of this thesis is to check whether motivation system previewed by Polish bankruptcy law is accurately designed and whether it works properly to enhance trustees (agents) to achieve high efficiency of bankruptcy proceedings in the interest of creditors (principals). The last aim of the dissertation is to verify how trustees perceive bankruptcy proceedings efficiency and their impact on this efficiency. Additional hypotheses set in this dissertation concern statistical significance and direction of impact of factors not only attributed to the bankruptcy proceedings but also independent of them. In order to identify possible determinants of bankruptcy proceedings efficiency and assess motivation system for trustees, hand-collected dataset pertaining to over one hundred firms that completed bankruptcy proceedings was used. As specific data concerning trustees’ expertise are not available, hierarchical linear model was used in order to examine whether, controlled for other factors, efficiency of proceedings conducted by certain trustees is different from this of the others. Analysis of data collected from court files was complemented with thorough analysis of bankruptcy regulations. Additionally, in order to realize the last aim of thesis, survey addressed to bankruptcy trustees was conducted. Results of the model show that bankruptcy proceedings efficiency differs across trustees. This indicates that some of them have specific expertise enabling them to achieve higher efficiency. Also trustees admit that they have meaningful influence on costs and benefits of bankruptcy proceedings. Therefore, the main hypothesis of the dissertation was positively verified. Efficiency of Polish bankruptcy proceedings turned out to be determined also by other factors. Results of research conducted in this thesis also suggest that in Polish bankruptcy proceedings creditors (principals) are in a very weak position and that the tools for controlling activities of trustees are not commonly used. Moreover, the motivation system which is inappropriately designed not only in the old bankruptcy law, but also in the new one, does not encourage trustees to act in such a way as to maximise efficiency of bankruptcy proceedings. On the basis of agency theory and knowledge about bankruptcy proceedings changes in motivation system for trustees were also suggested in this thesis.