Komunikacja lotnicza w języku polskim, angielskim i chorwackim

Celem rozprawy jest próba opisu komunikacji lotniczej, stanowiącej element lotnictwa cywilnego w języku polskim, angielskim i chorwackim. Analizą została objęta komunikacja załóg kokpitowych i pokładowych, załóg z pracownikami wieży kontrolnej i naziemnej, a także komunikacja załóg z pasażerami. Praca jest osadzona w nurcie badań pragmalingwistycznych, ukazuje wielowarstwowy aspekt nadawczo-odbiorczy w modelu komunikacji lotniczej, przedstawia język awiacji w świetle teorii aktów mowy, a także omawia zjawisko, jakim jest komunikacja lotnicza w kontekście profesjolektalnym. Zebrany materiał to zarówno źródła pisane, jak i mówione. Pierwszą grupę stanowią teksty ekscerpowane z podręczników dla pilotów samolotowych, załóg pokładowych oraz materiały opracowane przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (International Civil Aviation Organization), Urząd Lotnictwa Cywilnego w Polsce i Chorwacką Agencję Lotnictwa Cywilnego (Hrvatska agencija za civilno zrakoplovstvo). Do źródeł mówionych zaliczają się nagrania komunikatów pokładowych gromadzonych na przestrzeni lat 2017-2023 podczas lotów Polskimi Liniami Lotniczymi LOT, linią Wizz Air oraz Croatia Airlines. Do źródeł mówionych zaliczam również zapis leksyki stosowanej przez załogi kokpitowe i pokładowe, które rejestrowałam, pracując jako stewardesa w Polskich Liniach Lotniczych (2019) oraz w linii lotniczej Wizz Air (2017-2019). Rozprawa stanowi jedyną do tej pory próbę analizy polskiego, angielskiego i chorwackiego języka lotniczego w świetle badań lingwistycznych. Praca składa się z pięciu rozdziałów i czterech aneksów. Wprowadzenie przedstawia rys historyczny lotnictwa pasażerskiego oraz rozwój linii lotniczych w Polsce i Chorwacji. Rozdział pierwszy opisuje język awiacji, ukazuje złożony aspekt komunikacji lotniczej, który w niniejszej pracy został ujęty w kontekście teorii aktów mowy. Przedstawiona zostaje również kwestia leksyki zawodowej w perspektywie profesjolektu lotniczego. Rozdział stanowi swoistą podstawę teoretyczną rozprawy, wokół której koncentrują się dalsze rozważania i analiza zebranego materiału. Rozdział drugi prezentuje komunikację załóg lotniczych, omawia istotę lotniczego języka angielskiego, specjalistycznej nomenklatury stosowanej przez pilotów oraz kontrolerów ruchu lotniczego. W tym rozdziale zostaje również opisana rola skrótów występujących w komunikacji lotniczej. Komunikacja załóg pokładowych w świetle teorii aktów mowy zostaje przedstawiona w rozdziale trzecim. W zebranym materiale dominują dyrektywne akty mowy (65%), do których należą takie mikroakty jak: komendy, zakazy, prośby, rady, polecenia, zalecenia, instrukcje. Asertywy, wyrażone w postaci meldunków, są koherentną częścią komend, stanowią 20% zgromadzonego materiału i pełnią niezwykle istotną funkcję w komunikacji załóg pokładowych. Ekspresywne akty mowy – stanowiące 13% bazy materiałowej – występują tylko w komunikatach kierowanych do pasażerów przez załogi, w celu podkreślenia emocji, nasycenia wypowiedzi bardziej bezpośrednim charakterem. Najmniej liczną grupę stanowią komisywne akty mowy – zobowiązujące nadawcę do realizacji danych obietnic – jest to zaledwie 2% całego materiału. Zobowiązania realizują się w tym wypadku poprzez deklaracje załogi wygłaszane w komunikatach pokładowych i dotyczą podjęcia najwyższej staranności w trosce o komfort i bezpieczeństwo pasażerów. Rozdział czwarty obejmuje typologię leksemów profesjolektalnych i oficjalnych stosowanych w komunikacji załóg lotniczych i pokładowych. Leksyka została podzielona na następujące grupy: neologizmy strukturalne, neologizmy semantyczne, neofrazeologizmy, zapożyczenia leksykalne z języka angielskiego oraz zapożyczenia skrótów, konstrukcje leksykalne utworzone poprzez użycie alfabetu lotniczego. Wybrane neologizmy semantyczne są tutaj przedstawione w świetle metafor zawodowych używanych w komunikacji lotniczej. Podbudowę metodologiczną przeprowadzonych badań stanowi również analiza znaków niewerbalnych, które są stosowane przez pilotów i pracowników obsługi naziemnej na płycie lotniska oraz przez załogę pokładową w trakcie trwania lotu. Ten aspekt zostaje szczegółowo omówiony w rozdziale piątym. Komunikacja niewerbalna stosowana przez załogi pokładowe ma także znamiona dwutorowej formy nadawczej. Jednocześnie z komunikacją werbalną, wprowadza się pozawerbalną formę, która dookreśla całość przekazu. Komunikacja niewerbalna to istotne zagadnienie, które porządkuje całość rozprawy, włączona w nurt badań nad teorią aktów mowy, dopełnia istotę analizowanego problemu. Pracę uzupełniają cztery aneksy – transkrypcja komunikatów pokładowych, podstawowy słownik terminologii stosowanej przez załogi pokładowe, słownik metafor zawodowych używanych w komunikacji lotniczej oraz słownik skrótów lotniczych.

This dissertation is an attempt to describe aviation communication which is an element of civil aviation, in Polish, English and Croatian language. The study investigates communication between cockpit and cabin crews, crews with control tower and ground crew, as well as communication between crews and passengers. The research is counched in the pragmalinguistic methodology and it shows the multi layered aspect of message transmission and reception, making the model of aviation communication. The dissertation presents the language of aviation in the light of speech acts theory, and discusses the phenomenon of aviation communication in the context of the profession and aviation nomenclature. The collected material includes both written and oral sources. The first group consists of texts excerpted from manuals for aircraft pilots and cabin crews, as well as materials developed by the International Civil Aviation Organization, the Civil Aviation Authority in Poland (Urząd Lotnictwa Cywilnego) and the Croatian Civil Aviation Agency (Hrvatska agencija za civilno zrakoplovstvo). Spoken sources include recordings of onboard announcements collected during flights with LOT Polish Airlines, Wizz Air and Croatia Airlines, covering the time span of 2017-2023. Spoken sources also include the vocabulary used by cockpit and cabin crews, which I recorded while working as a flight attendant at Polish Airlines (2019) and at Wizz Air (2017-2019). The dissertation is the only attempt so far to analyze Polish, English and Croatian aviation language on the ground of linguistics. It consists of five chapters and four annexes. The introduction presents the historical outline of commercial aviation and the development of airlines in Poland and Croatia. The first chapter describes the language of aviation and shows the complex aspect of aviation communication on the ground of speech acts theory. The issue of professional vocabulary from the perspective of the aviation profession is also presented. This chapter constitutes a specific theoretical basis for the dissertation, and it sets the ground for further considerations and analysis of the material covered by the analysis. The second chapter presents the communication of flight crews. It describes the essence of aviation English and the specialized nomenclature (called phraseology) used by pilots and air traffic controllers. This chapter also describes the role of abbreviations in aviation communication. The third chapter focuses on communication of deck crews and the analysis here is conducted with reference to the speech act theory. The corpus material is found to be rich in items representing various categories of the directive speech acts framework (65%), and these include the following micro-acts as: commands, prohibitions, requests, advice, commands, recommendations, and instructions. Assertives, expressed in the form of reports, make a coherent part of commands and they constitute 20% of the material collected, playing an extremely important role in the communication of deck crews. Expressive speech acts accounting for 13% of the candidate terms appear only in announcements produced by crews and addressed to passengers. They serve the purpose of emphasizing emotions and saturating the statements with a more direct nature. The category that is least significant in terms of frequency are commissive speech acts which impose on the sender the obligation to fulfill given promises. They account only for 2% of the entire material. In this case, the obligations are fulfilled through the crew's declarations made in onboard announcements and they concern the utmost care to ensure the comfort and safety of passengers. The fourth chapter covers the typology of professional and official lexemes used in the communication of flight and cabin crews. The vocabulary was divided into the following groups: structural neologisms, semantic neologisms, neophraseologisms, lexical borrowings from English and borrowings of abbreviations, lexical constructions created by using the aviation alphabet. Selected semantic neologisms are presented here in the light of professional metaphors used in aviation communication. The methodological basis of the research conducted here draws from the analytical apparatus exploited in the research on non-verbal signs used in communication between flight crew and ground staff on the tarmac, as well as by cabin crew during the flight. This issue is discussed in detail in the chapter five. Non-verbal communication used by cabin crews also has features of a two-track form of broadcasting. At the same time, following the conventions identified in verbal communication, non-verbal communication specifies the entire message. The part on non-verbal communication complements the findings related to the speech acts theory and it enables to draw wholistic conclusions with regard to all the communication tools employed in the communicative environment covered by the analysis. The entire dissertation is complemented by four annexes (transcription of onboard announcements, basic dictionary of terminology used by cabin crews, dictionary of professional metaphors used in aviation communication and dictionary of aviation abbreviations).