Problematyka opłakiwania zwierząt pozaludzkich w prozie dziecięcej - analiza żałoby w opozycji gatunkowej pies-wilk

Celem niniejszej pracy jest porównanie wybranych przedstawień żałoby po psie oraz wilku w literaturze dziecięcej. Za kluczową kategorię analityczną obrano stopień antropomorfizacji, sytuującej się na autorskiej skali. Zakres tekstów poddanych krytycznej lekturze obejmuje prozę fabularną kierowaną do czytelnika dziecięcego opublikowaną w języku polskim w XXI wieku. W części teoretycznej opisane zostały charakterystyczne role, w jakich występują zwierzęta w literaturze dla dzieci, okoliczności ich śmierci oraz sposoby oswajania z nią najmłodszych odbiorców. Ponadto omówiono podobieństwa i różnice między psem i wilkiem – na płaszczyźnie biologicznej i kulturowej, ich miejsce w literaturze dziecięcej oraz zakotwiczone w kulturze schematy traktowania bohaterów zwierzęcych w zależności od ich przynależności gatunkowej. Część analityczna obejmuje krytyczną lekturę wybranych tekstów podzielonych ze względu na stopień występującej w nich antropomorfizacji: wysoką oraz średnią i niską. W pracy zastosowane zostały narzędzia badawcze z obszaru studiów nad zwierzętami oraz studiów nad dzieciństwem. Toteż dla interpretacji szczególne znaczenie, oprócz stopnia antropomorfizacji i formy opłakiwania zwierząt miały także antropocentryczność lub zoocentryczność tekstów, nacechowanie emocjonalne konkretnych zwrotów, użytego języka, ewentualne zmiany w nim zachodzące oraz wartość pedagogiczna. Przeprowadzone analizy potwierdzają postawioną tezę o większej liczbie pozycji poświęconych opłakiwaniu psich postaci, niezależnie od stopnia ich antropomorfizacji. W przypadku wilków tylko wysoka antropomorfizacja skutkuje żałobą po nich. Na polskim rynku wydawniczym zabrakło książek o niskim lub średnim stopniu antropomorfizacji opłakiwanych wilczych postaci. Wnioski wskazują na wciąż występującą w literaturze dziecięcej, symptomatyczną dla polskiej kultury, stygmatyzację wilków. Psie postaci zostały uznane za godne opłakiwania ze względu na ich bliskie więzi z człowiekiem, których wilki, dzikie zwierzęta, nie tworzą.

The aim of this work is to compare selected representations of mourning for dogs and wolves in children's literature. The degree of anthropomorphisation, situated on the author's scale, was chosen as the key analytical category. The scope of texts subjected to critical reading includes fictional prose aimed at child readers, published in Polish in the 21st century. The theoretical part describes the characteristic roles that animals play in children's literature, the circumstances of their death, and ways of familiarising the youngest readers with it. In addition, the similarities and differences between dogs and wolves are discussed – on a biological and cultural level, their place in children's literature, and the culturally anchored patterns of treating animal characters depending on their species. The analytical part includes a critical reading of selected texts divided according to the degree of anthropomorphisation they contain: high, medium and low. The study uses research tools from the fields of animal studies and childhood studies. Therefore, in addition to the degree of anthropomorphisation and the form of mourning animals, the anthropocentricity or zoocentricity of the texts, the emotional character of specific phrases, the language used, any changes in it, and the pedagogical value were also of particular importance for the interpretation. The analyses confirm the thesis that there are more works devoted to mourning dog characters, regardless of the degree of their anthropomorphisation. In the case of wolves, only high anthropomorphisation results in mourning for them. The Polish publishing market lacks books with a low or medium degree of anthropomorphisation of mourned wolf characters. The conclusions indicate that the stigmatisation of wolves, symptomatic of Polish culture, is still present in children's literature. Dog characters were considered worthy of mourning because of their close ties to humans, which wolves, as wild animals, do not have.