Inicjatywy artystyczne Jana Bonawentury Krasińskiego (1639-1717)

Inicjatywy artystyczne Jana Bonawentury Krasińskiego, referendarza koronnego, starosty warszawskiego, a od 1688 roku wojewody płockiego, stanowią jedne z najciekawszych osiągnięć dojrzałobarokowej sztuki i architektury w państwie polsko-litewskim. Należą do nich przede wszystkim jego warszawski pałac projektu Tilmana van Gamerena dekorowany rzeźbami Andreasa Schlütera, kościół parafialny oraz kościół reformatów w Węgrowie wraz ze znajdującym się w nim nagrobkiem Krasińskiego, a także nagrobek jego żon w kościele w Krasnem. Podstawowym celem rozprawy jest monograficzne ujęcie inicjatyw artystycznych Krasińskiego. Prezentacja nowych ustaleń oraz krytyczna analiza dotychczasowych poglądów pozwoliły poszerzyć wiedzę nad dziełami sztuki i architektury, wśród których znajdują się obiekty istotne z perspektywy badań nad sztuką końca XVII wieku w skali Rzeczypospolitej, a w pewnych zakresach również Europy Środkowej. Mimo relatywnie niewielkiej liczby zachowanych dzieł powstałych w kręgu Krasińskiego, ich badanie ma duży potencjał w rekonstruowaniu realiów funkcjonowania warszawskiego środowiska artystycznego ostatniej ćwierci XVII i początku XVIII wieku. Odpowiedzi na szczegółowe pytania: co Krasiński zamawiał i fundował, w jakich momentach swojego życia, jakie treści przekazywały powstające dla niego dzieła, a wreszcie – skąd pochodziły formalne i ideowe inspiracje, pozwoliły lepiej zrozumieć sposób działania magnata. W konsekwencji możliwe jest zarysowanie odpowiedzi na pytanie o podobieństwo jego inicjatyw do analogicznych przedsięwzięć podejmowanych przez elity ówczesnej Rzeczypospolitej. W rozdziale pierwszym przedstawiono zarys biografii Krasińskiego i podjęto próbę rekonstrukcji jego aktywności politycznej. Pozwoliło to osadzić w kontekście dzieła sztuki i architektury, których powstanie zlecił, a tym samym – lepiej zrozumieć niesiony przez nie przekaz. Relacja między dziełem sztuki a życiorysem Krasińskiego jest szczególnie widoczna w przypadku jego warszawskiego pałacu stanowiącego główny przedmiot dociekań w rozdziale drugim. Interpretacja wydźwięku ideowego całego założenia możliwa była jednak dopiero po rekonstrukcji dziejów pałacu (a z powodu zamieszania w literaturze, również dziejów pałacu przy ulicy Długiej) oraz analizie jego form. W trzecim rozdziale zaprezentowano działania Krasińskiego na polu artystycznym podejmowane głównie w końcu XVII i na początku XVIII wieku w Węgrowie. Prywatne miasto stało się w tym czasie miejscem, gdzie wykorzystano po raz ostatni w takiej skali potencjał artystów kręgu dworu Sobieskiego. W czwartym rozdziale rozważania poświęcono sepulkraliom, które ukazują, w jaki sposób Krasiński chciał, by zapamiętano jego i członków jego rodziny. Omówione pomniki pokazują również, jak nieprzeciętne były wybory estetyczne ówczesnego wojewody płockiego. W ostatnim rozdziale wykorzystano potencjał badania inicjatyw artystycznych Krasińskiego do uzupełnienia stanu wiedzy na temat stołecznego środowiska artystycznego i podjęto próbę usystematyzowania wiedzy na temat rzeźbiarzy działających w Warszawie końca XVII wieku. Zakres badań ograniczał przede wszystkim stan zachowania źródeł, a także samych dzieł. Przeprowadzone analizy wskazują jednak, że Krasiński w początkach swojej kariery nie wykorzystywał sztuki jako środka oddziaływania społecznego. Samodzielne inicjatywy artystyczne podjął relatywnie późno, bo w wieku około czterdziestu lat, wtedy też sytuacja uległa zdecydowanej zmianie. Pod względem formalnym, a na pewno źródeł inspiracji, inicjatywy Krasińskiego należy uznać za wysmakowane, ale eklektyczne. Nie ulega natomiast wątpliwości, że zależało mu na jakości zlecanych dzieł sztuki i architektury, o czym świadczy dobór pracujących przy ich powstaniu artystów. Przeprowadzone badania skutkują uzupełnieniem wiedzy i otwarciem nowych perspektyw na temat wciąż niedostatecznie rozpoznanego stołecznego środowiska artystycznego końca XVII i początku XVIII wieku.

The artistic initiatives of Jan Bonawentura Krasiński – a legal secretary to the Crown (Referendarz Koronny), Starosta of Warsaw, and from 1688 Wojewoda of Płock – represent some of the most significant achievements of mature Baroque art and architecture in the Polish–Lithuanian Commonwealth. These included, above all, his Warsaw palace designed by Tylman van Gameren and decorated with sculptures by Andreas Schlüter; the parish church and the Franciscan church in Węgrów (the latter containing Krasiński’s own tomb); and the tomb of his wives in the church at Krasne. The principal aim of this dissertation is to provide a monographic study of Krasiński’s artistic patronage. By presenting new findings and critically reassessing earlier scholarship, the study broadens understanding of works of art and architecture that are important to research on late seventeenth-century art in the Commonwealth, and in certain respects in Central Europe. Although relatively few works associated with Krasiński survive, their analysis offers important insights into the functioning of Warsaw’s artistic milieu during the last quarter of the seventeenth and the early eighteenth century. Addressing specific questions – what Krasiński commissioned and endowed, at what moments in his life, what meanings these works conveyed, and from which formal and ideological traditions they drew – makes it possible to reconstruct the logic of his patronage. This in turn enables a comparison with similar initiatives undertaken by other members of the Commonwealth elite. The first chapter outlines Krasiński’s biography and reconstructs his political activity, thereby situating his artistic commissions in their proper historical context and clarifying the messages they conveyed. The close relationship between patronage and personal life is especially evident in the case of his Warsaw palace, the main focus of the second chapter. A full interpretation of the ideological programme of this residence was possible only after reconstructing its history (and, given confusion in the literature, that of the palace on Długa Street) and analysing its architectural form. The third chapter examines Krasiński’s artistic undertakings in Węgrów, carried out mainly in the late seventeenth and early eighteenth centuries. At this time, his private town became a site where, for the last time on such a scale, the artistic resources of the circle connected with the Sobieski’s court were employed. The fourth chapter turns to funerary monuments, which reveal how Krasiński sought to shape the memory of himself and his family. These monuments also illustrate the exceptional aesthetic choices of the Wojewoda of Płock. The final chapter uses the evidence of Krasiński’s patronage to supplement knowledge of the capital’s artistic milieu and proposes a framework for systematising information about sculptors active in Warsaw at the turn of the century. The scope of this research was shaped primarily by the condition of surviving sources and works. Nevertheless, the analyses undertaken indicate that in the early stages of his career Krasiński did not use art as a means of social influence. He began to pursue independent artistic initiatives relatively late, around the age of forty, at which point the situation changed markedly. In terms of form – and certainly in terms of sources of inspiration – his commissions should be seen as refined but eclectic. What is beyond doubt, however, is his consistent concern for the quality of the works he commissioned, as evidenced by the artists he chose to employ. The findings presented here therefore contribute to scholarship by both enriching existing knowledge and opening new perspectives on the still insufficiently studied artistic milieu of Warsaw in the late seventeenth and early eighteenth centuries.