Między pamięcią a wspólnotą. Sztuka zaangażowana na polskiej wsi

Praca podejmuje analizę współczesnych praktyk artystycznych realizowanych na obszarach wiejskich w Polsce, osadzając je w perspektywie zwrotu ludowego: nurtu badawczego i artystycznego, który dotyczy marginalizacji życia wiejskiego oraz przywraca mu podmiotowy status w dyskursie humanistycznym. Mimo utrwalonych stereotypów utożsamiających wieś z przestrzenią peryferyjną wobec życia kulturalnego, lokalne formy twórczości od sztuki sakralnej po ludową odgrywają istotną rolę w kształtowaniu kulturowej tożsamości. W części teoretycznej omówione są historyczne i społeczne funkcje sztuki sakralnej oraz równolegle analizowana jest sztuka ludowa, postrzegana niegdyś jako spontaniczny wyraz twórczości wspólnot wiejskich, a we współczesności silnie uwikłana w procesy komercjalizacji, folkloryzacji i estetyzowania wsi z perspektywy miejskiej. Część analityczna koncentruje się na wybranych przykładach współczesnej sztuki tworzonej na wsi. Praktyki Daniela Rycharskiego interpretowane są jako sposób łączenia lokalnych tradycji z krytycznym językiem sztuki. Jego realizacje od działań partycypacyjnych po interwencje w przestrzeni publicznej wpisują się w dyskurs dotyczący religijności, wykluczenia i tożsamości. Z kolei projekt Arkadiusza Andrejkowa „Cichy Memoriał” przedstawiony zostaje jako forma artystycznego antypomnika, która aktualizuje historie mieszkańców i wzmacnia procesy lokalnego upamiętniania. Ostatnia część analizuje działalność Terenowego Domu Kultury jako instytucjonalnej pracowni kulturowej na wsi. Model ten ukazany jest jako realizacja postulatów zwrotu ludowego: wspieranie oddolnych inicjatyw, włączanie społeczności w procesy twórcze oraz budowanie trwałych sieci współpracy, które zwiększają widzialność i sprawczość kultury wiejskiej.

The study examines contemporary artistic practices undertaken in rural areas of Poland, situating them within the framework of the “peasant turn”: a research and artistic current concerned with the marginalisation of rural life and with restoring its subjective status within humanistic discourse. Despite persistent stereotypes that equate the countryside with a peripheral realm in relation to cultural life, local forms of creativity: from sacred to folk art play a significant role in shaping cultural identity. The theoretical section discusses the historical and social functions of sacred art and, in parallel, analyses folk art, which was once regarded as a spontaneous expression of rural communal creativity but is now deeply entangled in processes of commercialisation, folklorisation, and the aestheticisation of the countryside from an urban perspective. The analytical section focuses on selected examples of contemporary art created in rural contexts. Daniel Rycharski’s practices are interpreted as a means of linking local traditions with the critical language of art. His works: from participatory actions to interventions in public space-engage with discourses on religiosity, exclusion, and identity. In turn, Arkadiusz Andrejkow’s project Cichy Memoriał is presented as a form of artistic anti-monument that brings the histories of local residents into the present and strengthens processes of local commemoration. The final part examines the activities of the Terenowy Dom Kultury as an institutional cultural workshop operating in the countryside. This model is shown to embody the postulates of the peasant turn: supporting grassroots initiatives, involving communities in creative processes, and building durable networks of cooperation that enhance the visibility and agency of rural culture.