Obraz inteligencji rosyjskiej w "opowieściach moskiewskich" Jurija Trifonowa

Twórczość Jurija Trifonowa – pisarza oficjalnie publikowanego w ZSRR oparła się próbie czasu i cieszy się popularnością również we współczesnej Rosji – świadczą o tym systematyczne wznowienia jego utworów. Te najważniejsze, wśród nich analizowane w niniejszej pracy opowieści moskiewskie, powstały w latach 70. minionego wieku. Uwzględniając ówczesny społeczno-polityczno-literacki kontekst można sytuować dzieła Trifonowa gdzieś pomiędzy literaturą oficjalną i literaturą dysydencką. Oś problemową opowieści moskiewskich stanowi kondycja moralna człowieka w warunkach aksjologicznej próżni, której źródeł należy szukać w rozczarowaniu, jakie przeżyła część społeczeństwa rosyjskiego w wyniku odwrotu od tzw. odwilży i zastąpienia jej neostalinowskim kursem ekipy Breżniewa. Cechy charakteryzujące trifonowowskich protagonistów: apatia, zniechęcenie, brak etycznych imperatywów determinujących życiowe wybory są więc pośrednim oskarżeniem systemu politycznego, gdyż ukazują jego destrukcyjny wpływ na człowieka. Analizowane opowieści można rozpatrywać jako kronikę lat 70. minionego wieku, studium społeczeństwa żyjącego w tamtym czasie. Stawiane przez bohaterów Trifonowa pytania o sens życia, jego rozważania o roli pamięci historycznej w kształtowaniu przyszłości, pozostają istotne dla każdego czasu i miejsca stanowiąc o nieprzemijalności problematyki zawartej w opowieściach moskiewskich.
Rozprawa niniejsza stanowi próbę typologizacji bohaterów-inteligentów zobrazowanych przez Jurija Trifonowa w opowieściach moskiewskich. Praca składa się z wprowadzenia, trzech rozdziałów, podsumowania i bibliografii. We wprowadzeniu przedstawiono sylwetkę pisarza, jego utwory i ich recepcję w Rosji oraz w Polsce. Wymieniono aktualny stan badań nad jego dorobkiem. W dwóch pierwszych rozdziałach podjęto próbę zarysowania fenomenu społecznego rosyjskiej inteligencji oraz zaprezentowano przykłady jej literackich wizerunków w prozie rosyjskiej XX wieku. Ta część pracy stanowi punkt wyjścia i tło dla przeprowadzonej w kolejnym rozdziale typologizacji protagonistów opowieści moskiewskich. Najobszerniejszą część rozprawy stanowi rozdział trzeci, w którym zostały zaprezentowane postaci inteligentów z cyklu opowieści moskiewskich. W pierwszej części tego rozdziału przedstawiano okoliczności towarzyszące powstaniu i publikacji analizowanych utworów. Wstępem do przeprowadzonej w rozdziale trzecim typologizacji trifonowowskich inteligentów jest zarys świata przedstawionego opowieści, czyli materialnego, społecznego i politycznego otoczenia, w którym funkcjonują poszczególne postacie. Przywołując bachtinowską koncepcję czasoprzestrzeni możemy mówić o moskiewskim chronotopie w twórczości Trifonowa. Moskwa lat 60/70. XX wieku znajduje się w centrum świata przedstawionego analizowanych opowieści - jest nie tylko miejscem zamieszkania bohaterów, ale także, ze względu na więź łączącą ich ze stolicą, stanowi istotny element ich opisu. Dominacja szarych kolorów, wybetonowane nabrzeża rzek, rozrastające się osiedla z tysiącami trudnych do rozróżnienia, jednakowych mieszkań, zatłoczone metro – to nie tylko obraz miasta, ale także pośrednia charakterystyka jej mieszkańców – przeciętnych, niczym się nie wyróżniających protagonistów poszczególnych utworów. Fabuła każdej z opowieści rozpoczyna się w latach breżniewowskiego zastoju. Czas narracji poszczególnych utworów pokrywa się zatem z czasem ich powstania: pod koniec lat sześćdziesiątych, na początku siedemdziesiątych XX wieku, trzydziesto- i czterdziestoletni podówczas bohaterowie oddają się retrospektywnym przemyśleniom. Wspomnienia o przeszłości przeplatają się z bieżącymi problemami życia codziennego albo, jak w przypadku Długich pożegnań i Domu nad rzeką Moskwą prawie całkowicie wypełniają fabułę odsyłając czytelnika do czasów stalinowskich. W opowieściach moskiewskich można zatem wydzielić dwa wymiary czasu: pierwszy odnoszący się do teraźniejszości, wypełniony bytowymi troskami bohaterów oraz drugi związany z przeszłością – mający charakter egzystencjalnych rozmyślań protagonistów na temat swojego życia. Organiczny związek między przeszłością i dniem dzisiejszym jest charakterystyczny dla fabuły trifonowowskich utworów i zarazem odzwierciedla historiozoficzne poglądy pisarza. Aspekt pamięci o przeszłości obecny we wszystkich opowieściach moskiewskich jest kluczowy w twórczości Trifonowa. W Domu nad rzeką Moskwą zagadnienie pamięci nabiera egzystencjalnego wymiaru – autor dzieli bohaterów na tych, którzy chronią pamięć o przeszłości, oraz tych, którzy chcą o niej zapomnieć. Pogląd na historię jest w utworach Trifonowa podstawowym kryterium moralności. Dla jednych historia to nauczycielka życia, dla innych wstydliwe wspomnienie nieetycznej, haniebnej postawy sprzed lat. Typologizacja bohaterów została przeprowadzona na podstawie starannej lektury utworów. Charakterystyka protagonistów wynika ze szczegółowej analizy postaciowania bezpośredniego (np. opisu wyglądu zewnętrznego, informacji o wieku, zawodzie, stanie cywilnym itp.), jak również pośredniego (np. przeżyć wewnętrznych, otoczenia przedmiotowego, czy biografii retrospektywnej). Poszczególne postaci zostały nazwane na podstawie najbardziej charakterystycznych dla nich postaw i zachowań. Najważniejsze miejsce w strukturze pracy zajmują „konformiści”, czyli poza jednym wyjątkiem „non-konformisty” – Siergieja Troickiego z Drugiego życia – wszyscy główni bohaterowie analizowanych utworów. Epizodyczne i drugoplanowe postaci występujące w opowieściach skategoryzowane jako „karierowicze”, „ideowi rewolucjoniści” i „poputcziki” dopełniają i uściślają obrazy protagonistów. Przeciętność, zniechęcenie, czy brak jakichkolwiek celów w życiu bohaterów zostają np. uwypuklone porównaniem z barwnymi biografiami pryncypialnych „ideowych rewolucjonistów”. Odrębne miejsce w pracy zostało poświęcone postaciom kobiecym i najmłodszemu pokoleniu przedstawionemu w opowieściach – urodzonym już po wojnie, w latach pięćdziesiątych dzieciom protagonistów. Rzeczywistość widziana oczami żon daje autorowi możliwość spojrzenia na głównych bohaterów z różnych perspektywy. Obrazy nastoletnich są natomiast z jednej strony lustrzanym odbiciem postaw i wartości rodziców, z drugiej – zarysem nowego, dorastającego pokolenia inteligencji.
Postawy inteligentów z opowieści moskiewskich nie prezentują pełnego obrazu zachowań symptomatycznych dla rosyjskiego społeczeństwa epoki zastoju. Nie ma u Trifonowa m.in. postaci kontestujących radziecką rzeczywistość dysydentów, czy emigrantów, którzy, jak chociażby brat cioteczny autora Zamiany, zdecydowali się na opuszczenie kraju. Biografie inteligentów zobrazowanych w opowieściach moskiewskich są natomiast, jak się wydaje, najbardziej typowe dla tamtego okresu. Protagoniści opowieści moskiewskich nie są w swoich rodzinach pierwszym wykształconym pokoleniem. Już ich rodzice i dziadkowie byli profesorami, prawnikami, inżynierami – należeli do intelektualnej elity kraju. Trifonowowskich bohaterów nazwaliśmy więc w niniejszej pracy spadkobiercami przedrewolucyjnej inteligencji, choć w ich postawach i światopoglądzie trudno doszukać się wartości, które przyświecały poprzednikom. Wewnętrzne rozterki, apatię i brak satysfakcji z życia – pomimo osobistych i materialnych osiągnięć: założonych rodzin, przeprowadzek do większych mieszkań, czy zawodowych sukcesów – można wówczas tłumaczyć jako rezultat zmagania się poszczególnych postaci z dziedzictwem przeszłości. Refleksja nad życiem, konfrontacja własnej biografii z historią kraju i najbliższej rodziny prowadzą bowiem inteligentów Trifonowa do konstatacji o nicości osiąganych przez nich celów i podejmowanych wysiłków. Fabuła w prozie Trifonowa ma znaczenie drugorzędne – pełni funkcję służebną wobec głównego celu, jakim jest próba rozszyfrowania rzeczywistości – odkrycia logiki stojącej za postępowaniem i decyzjami poszczególnych bohaterów. Psychologizm utworów Trifonowa zawierający się we wnikliwej analizie ludzkich postaw, często przybiera formę samoanalizy – autorskiej introspekcji, widocznej szczególnie w ostatnich dziełach pisarza. Sięgając do osobistych doświadczeń autor dokonywał na podobieństwo własnych bohaterów, oceny swoich postaw i wyborów z przeszłości. Życie pisarza stanowiło zatem inspirację dla kreowanej przez niego rzeczywistości, a przesiąknięta autobiografizmem twórczość była sposobem poszukiwania prawdy o samym sobie, formą rozrachunku z własnym życiem. Wymowa opowieści moskiewskich wolna od elementów moralizatorskich, pouczeń i autorytatywnych sądów, w jakimś stopniu przypomina więc akt spowiedzi: autora i rówieśnego mu pokolenia.