Staropolskie kalendarze w działaniu. Siedemnastowieczne kalendarze osobiste Bazylego Łuszczewskiego i Ludwika Mikołaja Grabiańskiego

Często kojarzone z intelektualnym obskurantyzmem, staropolskie kalendarze astrologiczne stały się synonimem mało wartościowej literatury „groszowej”, kupowanej w kramach i w sprzedaży obwoźnej. Bez względu na odmienne wartościowanie ich społecznej roli, wśród badaczy epoki staropolskiej panuje zgoda co do tego, że na przestrzeni XVII i XVIII wieku były one istotnym fenomenem kulturowym, a dla wielu ówczesnych czytelników jedynym – poza książką religijną – kontaktem z medium druku. Choć praca ta oferuje opracowanie dziejów kalendarzy na terenie Rzeczpospolitej w epoce nowożytnej z uwzględnieniem materialnych i socjoekonomicznych kontekstów ich produkcji i dystrybucji, skupiam się w niej przede wszystkim na śladach praktyk czytelniczych, rekonstruując ich rozmaite konteksty. Z tego powodu, główny trzon pracy stanowią dwa studia przypadku poświęcone sześciu egzemplarzom kalendarzy znalezionych w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, a dawniej należących do Bazylego Łuszczewskiego i Ludwika Mikołaja Grabiańskiego, których udało mi się zidentyfikować na podstawie treści ich własnych notatek, umieszczonych na czystych stronach tych kalendarzy.

Rozprawa składa się z pięciu rozdziałów. Rozdział pierwszy nakreśla ramę metodologiczną, nazywaną tu „archeologią zatroskania”, gdzie drugi człon opisuje przedmiot badań, nawiązując do zaproponowanego przez Martina Heideggera pojęcia „zatroskania” (Besorgen), a pierwszy wskazuje na inspiracje teoretyczne, ulokowane zarówno w pojmowanej metaforycznie „archeologii kulturowej”, jak i we współczesnych nurtach w obrębie archeologii, przede wszystkim „zwrocie ku rzeczom”. W rozdziale tym omawiam związki współczesnej archeologii z antropologią i historią kultury, a także wskazuję na inspiracje interdyscyplinarne. Rozdział drugi stanowi obszerne sprawozdanie ze stanu badań nad literaturą kalendarzową z uwzględnieniem kontekstu brytyjskiego, francuskiego, włoskiego i niemieckiego oraz podsumowanie dziejów tego gatunku na ziemiach polskich w latach 1474-1800. Trzeci i czwarty rozdział składają się z dwóch studiów przypadku, obejmujących kolejno cztery kalendarze na lata 1668, 1669, 1670 i 1671, niegdyś należące do Bazylego Łuszczewskiego, oraz dwa kalendarze na lata 1696 i 1701, należące do Ludwika Mikołaja Grabiańskiego. W rozdziałach tych proponuję dwa różne odczytania zapisków dokonanych przez obu mężczyzn i wyłaniających się z nich odmiennych sposobów „zatroskania”. Pierwszy z nich określam jako „oikologiczny”, łączy się on bowiem z domem, rodziną i zadomowieniem, drugi z kolei jako „dynamiczny”, ze względu na „sieciowość” zapisków Grabiańskiego i ich duże skomplikowanie w planie czasoprzestrzennym. W końcowym rozdziale przyglądam się kalendarzom z perspektywy medialnej, analizując ich specyficzną formę graficzną mającą postać listy ujętej w tabelę, oraz omawiam powody, dla których gatunek ten stracił na popularności w drugiej połowie XIX wieku, wiążąc ten fakt z narodzinami tzw. „kultury spektaklu”.

Łącząc różne tradycje naukowe – w tym elementy mikrohistorii, antropologii druku i piśmienności, socjologicznej teorii czasu oraz badań z nurtu „zwrotu ku rzeczom” – w rozprawie przede wszystkim kładę nacisk na antropologiczne rozumienie praktyki kulturowej, jaką było korzystanie z drukowanego kalendarza oraz jej implikacje dla pracy pamięci, racjonalności i autorefleksji oraz postrzegania czasu.

For many, the early modern cheap print is represented by astrological almanacs, purchased at market stalls or from pedlars for the proverbial penny. While this analysis of the cultural phenomenon of Old Polish almanacs provides a brief history of the genre and an overview of the material and economic circumstances of the book trade in early modern Poland, its main focus is upon the investigation of their readership as a cultural practice.

Tus, this dissertation conducts two case studies of six particular annotated almanacs once belonging to two men – Bazyli Łuszczewski and Ludwik Mikołaj Grabiański, identifed on the basis of their own handwritten notes and studied in a micro-historical manner. Te thesis consists of fve chapters. Te opening chapter establishes a methodological framework of the thesis, putting forward the notion of 'archaeology of concern'. Te approach combines Martin Heidegger's notion of 'concern' (Besorgen) with historical anthropology and such theoretical trends in contemporary archaeology as 'the Turn to Tings'. Te second chapter discusses the history of almanac printing in Poland between the years 1474 and 1800. Te third and fourth chapters consist of two case studies of four almanacs for the years 1669, 1669, 1670 and 1671 belonging to Bazyli Łuszczewski and two almanacs for the years 1696 and 1701 beloning to Ludwik Mikołaj Grabiański. In the last chapter I investigate almanacs as cultural media, focusing on their diferent historical and technological modalities. Te thesis argues for an anthropological understanding of a cultural practice of almanac reading and annotating, and its implications for self-reflection, rationality and time perception.