Motyw zdrady w rosyjskojęzycznej prozie Władimira Nabokowa - ewolucja i funkcje

Każdy utwór Władimira Nabokowa jest ciężką pracą pisarza dążącego do perfekcji słownej, której celem jest umożliwienie osiągnięcia czytelnikowi nie najprostszych, ale intensywnych wrażeń, rozkoszy estetycznej, jakiej mogą dostarczać tylko dzieła wybitne. Autor umyślnie utrudnia jednoznaczny odbiór dzieł, uciekając się do manipulacji wewnątrz- (odautorskie komentarze – przedmowy, posłowia, noty itp.) i pozaliterackiej (wywiady), zmuszając tym samym czytelnika do podjęcia mentalnego wysiłku podczas trwania lektury.

Celem niniejszej rozprawy było zbadanie rosyjskojęzycznej prozy Nabokowa w kontekście regularnie powtarzającego się motywu zdrady.

Praca została podzielona na trzy części. W pierwszej z nich omówiono zagadnienia teoretyczne dotyczące pojęcia motywu oraz związanych z nim tematu i wątku, a także funkcji, jakie może on pełnić w dziele literackim. Poza wyodrębnionymi przez innych badaczy (m.in. wątkotwórcza i dynamiczna) w pracy zaproponowane zostały kolejne funkcje: 1) wprowadzającą, 2) pomocniczą (asekuracyjną, wspomagającą), 3) wiążącą (zespalająca, intertekstualna), 4) demaskatorską.

Drugi rozdział jest interdyscyplinarnym spojrzeniem na problem niewierności w literaturze oraz w innych dziedzinach nauki (w szeroko rozumianej filozofii i etyce, jak również w psychologii). Zostały wyodrębnione rodzaje zdrady (np. bezrefleksyjna i intencjonalna), wyznaczniki skłonności do czynów nielojalnych (m.in. osobowość makiaweliczna i narcystyczna). Ponadto w rozdziale przedstawiono wzorcowe modele zdrady występujące w literaturze europejskiej i rosyjskiej różnych okresów (m.in. w Biblii i mitologii).

W trzecim rozdziale znajdują się szczegółowe analizy reprezentatywnych dla problemu rosyjskojęzycznych powieści Nabokowa. Motyw zdrady został wprowadzony i (w głównej linii fabularnej) niezrealizowany w Maszeńce; rolę wątkotwórczą, wielokrotnie zrealizowaną pełni w Królu, damie, walecie i w Camerze obscurze. Funkcja pomocnicza nielojalności dominuje w Splendorze i Obronie Łużyna (gdzie zdrada występuje w zestawieniu z głównym motywem powieści, jakim są szachy). Funkcja demaskatorska zostaje zrealizowana w Rozpaczy (niweczy plany i fałszywy obraz niewiarygodnego narratora), a dynamiczna w Zaproszeniu na egzekucję (wprawia w ruch akcję utworu, nadaje jej tempo i wyznacza dalszy rozwój powieści). W Darze – ostatniej rosyjskiej powieści Nabokowa – motyw ten zostaje zneutralizowany na rzecz afirmacji małżeństwa i wartości z nim związanych. Funkcje wypracowane w rosyjskim okresie twórczości zostają powielone w kolejnym, amerykańskim, okresie, a rosyjskojęzyczna wersja Lolity jest tego przykładem.

Every book of Nabokov is a hard work of the writer, aspiring to the verbal perfection, for which enabling the reader to achieve not simplest, but intense impressions, aesthetic delight that can be provided with only outstanding works. The author deliberately hampers the understanding of his books, using verbal manipulation (in prefaces, afterwords, notes, interviews, etc.), forcing the reader to make mental effort while the reading.

The purpose of this dissertation is to study Nabokov’s Russian prose in the context of a motif of betrayal that regularly appears in his works.

The paper is divided to three parts. In first chapter are discussed theoretical issues regarding the motif, theme and plot (that are related with each other). Moreover, there are presented functions that motif can perform in a literary work. In addition to functions that have been distinguished by other researchers, new ones are presented: 1) introductory, 2) supportive, 3) combining, 4) revealing.

In the second chapter is presented an interdisciplinary look at the problem of the betrayal in literature and other fields of science (in the broadly understood philosophy, ethics and psychology). What is more, there are distinguished different types of the betrayal (e.g. unreflective or intentional), indicators of the tendency to unfair acts (i.a. Machiavellianism and narcissism).

The third (main) part of the dissertation contains detailed analyses of representative for the problem Russian novels of Nabokov. Firstly, the motif of betrayal was introduced and not implemented (in the main plot) in Mary. Secondly, it performs “plot-creating” function in King, Queen, Knave and Laughter in the Dark. The supportive function dominates in The Defense and Glory. The revealing function is implemented in Despair (e.g. it destroys false image of unreliable narrator), and dynamic use in the Invitation to a Beheading. In The Gift, the last Russian novel of Nabokov, this motif is neutralised and replaced by the apotheosis of marriage. The functions of the motif of betrayal that appeared in the Russian period are fully implemented in the next (American) period, and the analysis of Russian version of Lolita is a proof of it.