Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XIX стагоддзя, том X

Tom X „Badań i Materiałów” poświęcony jest szeregowi ważnych aspektów procesu literackiego na ziemiach litewsko-białoruskich w XIX wieku. Przede wszystkim poruszamy niektóre kwestie związane z rozpowszechnieniem słynnej białoruskiej „Eneidy” w guberni witebskiej i na Smoleńszczyźnie. „Najstarsze odpisy” (Yaŭhim Karsky) niedawno odkryte przez Vyacheslava Martysyuka pozwalają poczynić szereg istotnych doprecyzowań dotyczących pochodzenia i atrybucji „Eneidy”. Naszym zdaniem poemat powstał w dobie kształtowania się tożsamości narodowej wschodniosłowiańskich grup etnicznych, kiedy przedstawiciele elit usiłowali budzić uczucia narodowe współrodaków za pomocą tekstów literackich („Słowo o wyprawie Igora”, ukraińska „Eneida”, Rękopis królewdworski). Autorem białoruskiej „Eneidy” jest poeta z przełomu XVIII i XIX wieku. Jego utwór zachował się jedynie w odpisach (być może po długim okresie funkcjonowania w formie ustnej) w kręgu inteligencji mohylewsko-witebskiej lat 30. XIX wieku (Ignat Mankoŭsky, bracia Mysloŭscy i inni), a także w smoleńskim otoczeniu Vincenta Ravinsky’ego. To, co dotrwało do naszych czasów, stanowi relikty dawnej trawestacji nieznanego białoruskiego autora. W studium zwraca się uwagę na swoiste cechy rękopisu Mysloŭskiego, sporządzonego białoruską łacinką (obecność litery ŭ oznaczającej głoskę [ŭ]). Odnotowano próby Vosipa Badzianskiego, a później Barysa Zaleskiego, zrusyfikowania białoruskiego tekstu „Eneidy”, a także działania Y. Karskiego zmierzające do powiązania go z zachodnią częścią Smoleńszczyzny. Analiza rękopisów z połowy XIX wieku pozwoliła stwierdzić, że utwór był napisany w strofie odowej, w znacznej mierze utraconej wskutek tradycji ustnej (zachowały się cztery poprawne decymy). Brak „cokania” (cechy charakterystycznej białoruskiej gwary smoleńskiej) w rękopisie pochodzącym z domu Ravinskych obniża rangę przyjmowanej w białoruskich badaniach literackich atrybucji utworu, czyniąc ją marginalną. Dalsze badania powinny potwierdzić wczesne powstanie białoruskiej „Eneidy” i zrodzić nowe hipotezy dotyczące jej autorstwa. Dwa kolejne rozdziały tomu prezentują teksty tworzone przez oświeconych ludzi epoki z myślą o pożytku ludu. Część z nich, dotąd zupełnie nieznana (z rękopisów Mianickiego), ma charakter prozatorski, inne — dobrze znane (Jan Czeczot) — są wierszowane. Łączy je forma kazań, będących próbą podniesienia poziomu cywilizacyjnego ciemnych mas chłopskich. Mamy nadzieję, że białoruskojęzyczna reprodukcja notatek z podróży Adama Plug pozwoli inaczej spojrzeć na proces literacki na ziemiach litewsko-białoruskich w połowie XIX wieku, na problem twórczości w języku białoruskim w ogóle, a w szczególności na dorobek Vincenta Dunin-Martinkevicha. Na podstawie analizy tej publikacji można też lepiej zrozumieć stosunek białoruskiego Dudara do oskarżeń, że pisząc po białorusku, pogłębia prowincjonalizm. Praca porusza również wybrane przejawy życia narodowego i religijnego na Białorusi w drugiej połowie XIX wieku — walkę społeczności katolickiej z gwałtownym atakiem rosyjskiego imperializmu na narodową i religijną świadomość mieszkańców Białorusi, którzy z braku nadziei szukali ochrony u swojego urażonego zachodniego sąsiada.

Volume X of Researches and Materials is dedicated to a number of important aspects of the literary process in the Litvin-Belarus lands in the 19th century. First of all, we touch on some issues related to the expansion of the famous Belarusian Aeneid in Vitebsk region and Smolensk region. The "oldest lists" (Yaŭhim Karsky) recently discovered by Vyacheslaŭ Martysyuk allow us to make a number of significant clarifications regarding the origin and attribution of the Aeneid. In our opinion, the poem appeared in the era of the formation of the national identity of the East Slavic ethnic groups, when repre¬sentatives of the elites of society tried to awaken the national feelings of their com¬patriots with the help of literary texts (A word about Igorava's campaign, Ukrainian Aeneid, Kraledvorskys manuscript). The author of the Belarusian Aeneid is a poet of the late 18th and early 19th centuries. His work was preserved only in reproductions (perhaps after a long existence in unwritten form) in the Mogilev-Vitebsk intelligentsia in the 1830s. (Ignat Mankoŭsky, the Mysloŭsky brothers and others), as well as in the Smolensk entourage of Vincent Ravinsky. What has come down to our time is the remains of an ancient travesty of an unknown Belarusian author. The study draws attention to the distinctive features of Mysloŭsky's manuscript, executed in Belarusian Latin (the presence of the letter ŭ, which denoted the sound [ŭ]). The atempts of Vosip Badziansky, and later Barys Zalesky, to Russify the Belarusian text of the Aeneid, and Y. Karski – to tie it to the western Smolensk region are noted. Analysis of manuscripts of the middle of the 19th century allowed us to state that the work was written in an Odic stanza, which was largely lost due to the oral tradition (four correct decimas have survived). The absence of "tsokannya" (a characteristic feature of the Belarusian language of the Smolensk region) in the manuscript, which comes from the house of the Ravinsky's, reduces the attribution of the work accepted in Belarusian literary studies to a marginal one. Further research should confirm the early appearance of the Belarusian Aeneid and give birth to new hypotheses regarding its authorship. The next two chapters of the volume introduce the texts created by the enlightened people of the time for the benefit of the common people. Some of them, previously completely unknown (from Mianitsky's manuscripts), are prose, others – well-known (Jan Chachota) – are in verse. What unites them is that they are written in the form of sermons as an attempt to raise the level of civilization of the dark peasant masses. We hope that the Belarusian-language reproduction of the traveling notes of Adam Plug will allow us to take a different look at the literary process in the Litvin-Belarusian lands in the middle of the 19th century, at the problem of Belarusian-language creativity in general and Vincent Dunin-Martinkevich in particular. On the basis of the analysis of that publication, it is also possible to understand the attitude of Belarusian Dudar to accusations that by writing in the Belarusian language, he is expanding provincialism. The work also touches on individual manifestations of the national and religious life in Belarus in the second half of the 19th century, the struggle of the Catholic community against the violent attack of Russian imperialism on the national and religious consciousness of the inhabitants of Belarus, who, out of hopelessness, sought protection from their offended Western neighbor.